Поиск

Авторизация



Опрос

Оцените мой сайт
 
Бас бет Абу Райхан Берунийдиң туўылғанына 1040 жыл

Абу Райхан Берунийдиң туўылғанына 1040 жыл

Үлкемиздиң

уллы  алымы

Беруний миллий мәселелерде де, тарийхый ўақыя-ҳәдийселерге, өз заманласларына баҳа бериўде де жүдә қалыс  ҳәм ҳақыйқатгөйлик пенен пикир жүриткен.

И.Кәримов.

Абу Райхан Мухаммед ибн Ахмад ал-Беруний орта әсирлердиң уллы алымы. Оның уллылығы сол дәўирдиң дерлик барлық пәнлерге қосқан бийтәкирар илимий мийрасларында өз көринисин тапқан.

Алым 973-жылы 4-сентябрьде Хорезмниң әййемги пайтахты Кәт қаласында дүньяға келген. Ол өзиниң балалық ҳәм өспиримлик дәўирлеринде түрли илимлерди үйренди ҳәм алым сыпатында қәлиплесе баслайды, өз заманының белгили алымы Абу Наср Мансур ибн Ирак қолында тәлим ҳәм тәрбия алады. Тарийхый дәреклерге қарағанда, болажақ алым  өз дәўиринде  Абу Али ибн Сино менен хат арқалы илимий қатнаста бол­ған.

 

Алымның тил үйрениўге де уқыбы жүдә жоқары болып,  араб, суғдий, парсы, сурёний, грек, буннан тысқары, Ҳиндстанда санскрит (әййемги ҳинд әдебий тили) тиллерин де үйренеди. Бул тиллерди билиўи алым­ға жәҳән ҳәм түркий тиллердеги шығармалар менен танысыўына имкан жаратады.  Беруний медицинаға бағышланған «Сайдана» шығармасында мыңнан артық дәрилик элементлердиң атларын 30 тилде жазып шығыўға ериседи. Хорезмдеги сиясий жағдайдың өзгериўи нәтийжесинде Беруний 998-жылы Журжон қаласына кетиўге мәжбүр болды. Ол усы ўақытқа шекем Қыят ҳәм Рай қалаларында өзиниң дәслепки илимий изленислерин баслап жиберген еди, бирақ, Беруний ушын Журжонда өткен ўақытлары (998-1004-жыллар) үлкен изленислерге бай ҳәм дөретиўшилигиниң гүллениў дәўири болды.

Ол 16 жасында өзиниң биринши астрономиялық тәжирийбелерин Кәт қаласында баслайды, және математика, геометрия ҳәм медицина пәнлери менен де шуғылланады. Сондай-ақ, тарийх ҳәм дин тарийхын үйрениўге де ықласы бәлент болады. «Әййемги халықлардан қалған естеликлер» атлы китабы алымның әҳмийетли шығармаларынан бири болып, бул дөретпеси оның көп қырлы талант ийеси екенин дәлиллеп берген.

Берунийдиң 1017-1048-жыллары Ғазнада өткерген дәўири материаллық  ҳәм сиясий жақтан машақатлы болыўына қарамастан, оның илимий хызметлери ушын жемисли дәўир болды. Ол Махмуд Ғазнавий сарайында кешкен дәслепки жылларында астрономия ҳәм геодезия мәселелерине итибар береди. «Турақ жайлар арасындағы аралықты тексериў ушын орынлардың ақырғы шегараларын анықлаў» атлы астрономия ҳәм географияға бағышланған шығармасын илимий көзқарастан жазып шығады. Илим-билимге болған қызығыўшылығы оны және «Астролог өнеринен басланғыш түсиниклер» шығармасын жазып питкериўге ийтермелейди. Алым илим сырларын ашыўға  бир қанша тәжирийбе,  билимге ийе болғанлықтан,  ол өзиниң дүньяға  белгили «Ҳиндлердиң ақылға уғрас келетуғын ҳәм келмейтуғын тәлийматларын анықлаў» атлы китабында ҳәзирги Америка материгиниң бар екенлигин Христофор Колумбтан 5 әсир алдын илимий тәрептен анықлап берген. Оның «Масъуд нызамы» атлы шығармасын алымлар математика ҳәм астрономия бойынша жазылған барлық китаплардың «патшасы» деп атайды. Ал, «Минералогия» ҳәм «Фармакогнозия» шығармалары жәҳән мәдениятының дүрданаларынан есапланады. Абу Райхан Беруний 1048-жылы Ғазнада дүньядан көз жумады.

Алым жазып кеткен 160 тан аслам шығармаларынан басқа, астрономия, астрология, математика, геодезия, геология, минерология, география, арифметика, медицина, фармокогнозия, тарийх, филология ҳәм басқа да илимлердиң раўажланыўына үлкен үлес қосқан. Ол тәбият ҳәм жәмийетлик тарийхый ҳәдийселерди объектив рәўиште илимий көзқарастан дәлиллеўге миясар болды. Сондай-ақ, ўақыяларды бақлаў, тәжирийбе өткериў, логикалық пикир жүритиў, мағлыўматларды топлаў, тил ҳәм оның қурылысын, жазыўларды үйрениў — булардың барлығы орта әсирдиң уллы алымы Абу Райхан Берунийдиң илимий усылының тийкарын қурайды. Сонлықтан да белгили америкалы алым Сартон болса, ХI әсирге «Беруний әсири» деп тәрип береди.

Өзбекстан мәмлекети өз ғәрезсизлигине ерискеннен ке­йин барлық тараўларда демо­кратиялық өзгерислер жүз бере баслады. Жаслар мәселеси мәмлекетлик сиясат дәрежесине көтерилди. Оларға берилген имканиятлар түрли илим есиклерин ашыўға жол ашпақта. Жасларымыз Беруний, Фарабий, Ибн Сино бабаларымыз басқан жол менен жүрип, Ўатанымыздың раўажланыўына өз үлеслерин қосыўы анық.

Яхшибийке

АБДУЛЛАЕВА,

тарийх илимлери докторы.

«Бүгин биз демократиялық процесслерди тереңлестириў, халықтың сиясий белсиндилигин арттырыў, пуқаралардың мәмлекетимиздиң сиясий ҳәм жәмийетлик турмысындағы әмелий қатнасы ҳаққында сөз етер екенбиз, әлбетте, мәлимлеме алыў еркинлигин тәмийинлемей, ғалаба хабар қуралларын адамлар өзиниң пикир ҳәм идеяларын, жүз берип атырған ўақыяларға өзлериниң мүнәсибетин ҳәм позициясын еркин билдиретуғын минберге ерисип болмайтуғынын жақсы билемиз.

Бәршеге мәлим, пуқаралардың мәлимлеме тараўындағы ҳуқық ҳәм еркинликлерин тәмийинлеў мәселеси инсанның мәлимлеме алыў, мәлимлемени ҳәм өзиниң жеке пикирин тарқатыў ҳуқықы ҳәм еркинлигин өзине жәмлеген болып, бул Өзбекстанда демократиялық жәмийет тийкарларын қурыўдың әҳмийетли шәрти, керек болса, тырнағы болып есапланады».

Ислам Кәримов

 

Архив

2017
Декабрь
ПнВтСрЧтПтСбВс
    123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031