Поиск

Авторизация



Опрос

Оцените мой сайт
 
Бас бет Шығармалар Аўдармалар ЖӘҲӘН ӘДЕБИЯТЫ ДҮРДӘНАЛАРЫНАН

ЖӘҲӘН ӘДЕБИЯТЫ ДҮРДӘНАЛАРЫНАН

Ги де Мопассан

АЛБАСЛЫ

Дийқан өлим төсегинде жатқан кемпирдиң алдында докторға қарап турыпты. Тәғдирге тән  берип тыныш ғана жатырған кемпир олар не ҳаққында сөйлесип атырғанына қулақ түрип жатыр. Не қыпты, қазасы жеткенинен кейин өледи-дә адам! Кемпир өледи екенмен деп қыялына да келтирип атырған жоқ еди; ол асын асап, жасын жасап болған, тоқсан екиге шыққан  еди.

Июль қуяшы ашық турған есик ҳәм терезелерден қушақ-қушақ нур шашып, ата-бабалардан қалған үйдиң уңқыр-шуңқырын қыздырып атыр. Ыссы самал есип, түски қуяшта қуўрап жатырған отлар, егин-тегин ҳәм жапырақлардың ийисин келтирип турар еди. Шекшеклер шырылдысы әтирапты тап ярмаркадан балаларға алып келетуғын шықылдаўыққа усатып турыпты.

Доктор қатты бақырып:

- Онорэ, анаңыздың аўҳалы аўыр, оны сирә жалғыз қалдырыўға болмайды! Жаны үзилейин-үзилейин деп турыпты, - деди.

Дийқан қапа болып:

- Ҳаў, мен дән тасыўым керек, далада қалып кетти-ғо. Ҳаўа да жақсы еди. Ана, сен не дейсең? – деди.

 

 

Өлим төсегинде жатқан болса да нормандиялыларға тән қурымсақлық пенен күйдирип атырған кемпир көз ҳәм бас ҳәрекети менен мейли, тасып ала берсин, өлиў болса бир әмеллеп өлип аларман, дегендей белги берди.

Доктор және ашыўланып жер тепсинди:

- Ҳайўан екенсиз-ғо, сол-ам гәп болды ма! - Дәнди әлбетте тап усы бүгин тасыў керек болса, барың, ҳеш болмаса Рапе енени шақырып келиң! Анаңыздың жанында болсын. Түсиндиңизбе! Егер айтқанымды қылмасаңыз, өзиңиз жатып қалған ўақытта қәдем баспайман, ийттей өлип кете бересиз!

Кемпирдиң улы – азғын, узын, тепсе тебренбес дийқан не ислеўди билмей, қыйналып тур; бир тәрептен доктордың доқ қылғанынан қорқса, екинши тәрептен сықмарлық жанын қыйнап тур, аўырлығын биресе оң жағына, биресе сол жағына таслап, бир нәрселер ҳаққында ойлап, өлшеп көрди ҳәм сыбырлап:

- Қарап турғаны ушын Рапе ене қанша пул алар екен? –деди.

Доктор жеркип:

- Мен қаяқтан билейин? Қанша ўақытқа жалласаңыз соған қарап алады да. Барың оның өзи менен келисиң, дийдарыңыз… бирақ бир сааттан кейин ол усы жерде болсын, түсиникли ме? – деди.

Ақыры улы барыўға қарар етти.

- Бараман, бараман, неге бунша ашыўланасыз доктор мырза? – деди.

Доктор және:

- Мм. Солай болсын, ашыўым шыққан ўақытта мениң менен ҳәзиллесип болмайды! – деди.

Доктор шығып кетти. Қайырылып анасына  қарады да, мойынын ийип:

- Рапе  енени шақырып келмесек болмайтуғын усайды. Шаўқынын қараң-а… Мейли ҳәзир шақырып келемен, - деди.

Ол да шығып кетти.

Рапе енениң кәсиби – кир жуўыў, өз аўылында ҳәм әтираптағы аўылларда кесел тартқанлардың алдында отырып, марҳумларды жуўып кепинлеўден де дәрамат табатуғын еди. Биреўиниң басын кепинлеп бола-сала асығып, бөдене жүрис пенен үйине кетер еди. Үйде утюгин шарақлатып биреўлердиң кийимин утюглеўге кириседи. Тап былтырғы алмадай жыйырылған, ашыўшақ, жүдә ашкөз, биреўлердиң кийимин утюглей бергеннен бели сынып кетейин деп турған Рапе енеде өлим қорқынышын көриўге қандай да бир ҳәўес бар еди. Ол кимниң неден өлгени, қалайынша жан бергени ҳаққында ғана сөйлейтуғын, қайта-қайта бир нәрсени айта бергеннен, атқан оғы қәте кетпеген аңшы сыяқлы айтып беретуғын еди.

Онорэ кирип келгенде Рапе ене үйинде ҳаяллардың жағасы ушын синька еритип атыр еди.

- Саламат бармысыз, Рапе ене? – деди Онорэ.

Рапе Онорэге қарап:

- Бир әмеллеп жүриппен, өзиң қалайсаң?

- Маған не қылар дейсиз, анам кесел болып жатырыпты.

- Анаң ба?

- Аўа, анам.

- Не бәле болды оған?

- Өлежақпа, деймен.

Кемпир қолын суўдан алды, көп-көмбек тынық тамшылар бармақ ушына топланып, және ләгенге тамып турыпты. Ол тосаттан:

- Яғай, аўҳалы растан да аўыр ма? – деди.

- Доктор ертеңге шекем жете алмайтуғын шығар деп атыр.

- Олай деген болса, жаман.

Онорэ гәп таба алмай қалды. Оған илтимас етиўден адын қалай болмасын гәпти соған бурыў керек еди, ол болса неден баслаўды билмей, тап аспаннан түскендей:

- Өлемен дегенге шекем жанында отырыўга қанша ҳақы аласаң? Биз ондай бай емеспиз. Ҳәттеки хызметкеримиз де жоқ. Анамның басына жеткен усы мийнет болды. Ислей берип бийшараның халы қалмады. Себеби, бес адамның исин ислейтуғын еди-дә. Солай болса да тоқсаннан асты, ҳәзир усындай кемпирди таўып көр-ши! – деди.

Рапе ене керилип:

- Яқшы баҳам еки түрли: байлардан күндизге қырық су, түн ушын үш франк аламан. Басқалардан күндизге жигирма, түндегиси ушын қырық су аламан. Демек, сеннен жигирма ҳәм қырықтан аламан-да, - деди.

Онорэ ойланып қалды. Анамды я, анамды билмесем я оның сондай шыдамлы, анаў-мынаўға өзин алдырмайтуғын, жаны сондай қатты, еле бир ҳәптеге шекем барыўы мүмкин, доктор айта береди-дә.

Онорэ мыяўланып:

- Яғай, көтере саўда етип қояғой. Екеўимиз бахтымыздан көремиз. Ақыры, жаны үзилейин-үзилейин деп турыпты, деп анық айтты-ғо. Егер солай болса сениң бахтың – мениң утқызғаным. Егер ертеңге шекем, ямаса оннан да көбирекке шекем жасаса мениң бахтым – сениң утқызғаның, - деди.

Рапе ҳайран болып, Онореге қарап калды. Ол еле ҳеш қашан өлимди баҳаласып көрмеген еди, күтпеген жерден келиўи мүмкин болған пайдаға кызықса да, екиленди: булл мени алдамақшы деп гүманланды.

Анаңды өз көзим менен көрмегенимше бир нәрсе дей алмайман, - деди кемпир.

- Қәне, жүр онда барып көр.

Кемпир қолын сыпырып, асығып оның изине ерди.

Олар тым-тырыс кете берди, кемпир асығып бөдене жүрис пенен баратыр, Онорэ болса, узын аяқларын бәлент көтерип тап салмалардан атлап өтип баратырғанға усар еди.

- Үйге жақынлаған ўақытта Онорэ Бонтан тоңқылдап:

- Мүмкин, өзи әллеқашан-ақ аўдарылып түскен шығар… - деди.

Оның даўысынан, қәнекей енди солай болған болса екен, деген жеркенишли қыял бар екени   билинип турған еди.

Бирақ кемпир еле өлмеген, еле көкке қарап жатырыпты, оның арық, түйин-түйин болып кеткен, тап теңиз қысқышбақасын ядқа салатуғын, жүз жыллап мийнет еткен сап-сары қоллары сары ала көрпениң астында жатыр.

Рапе ене төсекке жақын барды, өлейин деп атырған кеселге исенбегендей болып қарды, тамырын услады, көкирегине қолын қойды, дем алыўын тексерди, сөйлетип көрди; соң бираз ойланып турды. Ақыры есикке шықты.

Оның изинен Онорэ де шықты. Рапе ене кемпирди азанға шекем барыўына гүманланбас еди. Жигит оннан:

- Ал, қалай? – деп сорады.

- Қалай болар еди? Еки күнге барыўы турған гәп, бәлким үш күнге шекем барыўы мүмкин. Улыўма алты франк бере-ғой деди, -деди Рапе.

Онорэниң көзи аларып кетти:

- Алты франк? Алты франк дейсиз бе? Есиңди жедиң бе? Айттым-ғо бар-жоғы бес-алты саатлық өмири қалған деп. Ҳеш оннан аспайды! – деди.

Олар жан-тәни менен узақ ўақытқа шекем саўдаласты.

Бирақ, өли жуўыўшы қайтып кетпекши болғаны, ўақыт та өтип атырғаны, далада жатырған дәнлер өз-өзинен келип қалмайтуғынын билген Онорэ, ақыры:

- Ал, яқшы алты франк болса болағойсын, бирақ өлиги шығарыламан дегенге шекем турасаң, болама? – деди.

- Болады, алты франк.

Онорэ егинлерди писиретуғын қуяш астында жатырған егинниң басына қарап үлкен-үлкен адымын атып кетти.

Өли жуўыўшы үйге қайтып кирди. Оли слеп атырған жумысын да алып келген еди. Ол өли ямаса жаны үзилейин деп турғанлардың төбесинде отырған ўақытта да тынбай я өзиниң, я оны жаллаған адамның үй жумысларын ислеп отыратуғын еди.

Бул болса әлбетте, қосымша дәрамат еди-дә.

- Бонтан апа ийман келтиргенбисиз? – деп сорады Рапе тосаттан.

Дийқан кемпир бас шайқады.

Соннан кейин Рапе ене басын шайқап орнынан турды.

- Эй, қудайым-ай, усындай-ам болама? Мен ҳәзир барып мырза Кюрени шақырып келемен, -деди де бутханаға жуўырып кетти. Ол сондай жедел баратырғанынан, майданшада ойнап жүрген балалар бир бәле болып қалған усайды деп ойлады.

Ақ шапанын кийип, Кюре дәрриў жолға түсти; алдында кишкене хызметкер Жаратқанды алып баратырғанын ыссыда тым-тырыс турған далаларға мәлим етип, қоңыраў шалып баратыр еди. Узақлардағы ислеп атырған адамлар саяманы кең шляпаларын қолға алып, ақ кийимли Кюре бир ферманың мүйешинен қайырылып, көзден ғайып боламан дегенге шекем тик ҳалында қарап турыпты. Баў байлап атырған ҳаяллар асығып шоқынып атырса, қара таўықлар да асығып, албырап, дийўалдың асты менен жуўырып өзлери үйренген тесикке кирип кетти. Отлаўдағы жылқы ақ кийимди көрип, тосаттан жибин үзиўге урынып, тыпыршылап тепсине баслады. Қызыл шапанлы кишкене хызметкер тез-тез адымлап, төрт мүйешли қалпақ кийген Кюре басын бир тәрепке қыйсайтып аят оқып, олардың артында Рапе ене жығылып түсетуғындай еки қолын бутханадағы сыяқлы қаўыстырып баратыр еди.

Онорэ узақтан олардың өтип баратырғанын көрип бир исшиден:

- Кюре қайерге кетип баратыр екен? – деп сорады.

Оған  қарағанда зийрекрек исши:

- Пәрўардигарды сениң анаңа алып баратырған шығар, - деп жуўап берди.

Онорэ ҳайран қалмағандай:

- Солай болса керек! Аўа соған кетип баратыр, - деди де жумысын даўам еттирди.

Кемпир Бонтан калима аўдарды. Кюре оны гүналардан тазалап қойды ҳәм муқаддес винодан иштирди. Кюре кетти. Еки кемпир дем болып кеткен үйде бирге қалды.

Соннан кейин Рапе бул кемпир менен және қанша ўақыт әўере болыў керек екенин билиў нийетинде кесел жатырған кемпирге қарай баслады.

Кешки салқын түсип киятыр, әйнектен ескен таза ҳаўа дийўалға илдирилип турған арзан сүўретти силкитип турыпты; бир ўақлары ақ болып, енди сарғайып, шыбынлар отырып кеткен перделер тап дүньядан өтип атырған кемпирдиң руўхы сыяқлы үзилип, ушажақ болып турыпты.

Кемпир болса, көзлерин көкке қадап сонша жақын болса да келеғоймай атырған әжелди бийпәрўалық пенен күтип жатыр. Онын деми көкирегинен езилип, сырылдап шығатуғын еди. Ҳәзир мине сол дем тоқтайды да, дүньядағы ҳаяллардан биреўи кемейеди, кейин оған ҳешким ашынбайды.

Қаранғы түспекте. Онорэ келди. Ол кароватқа келип қараса анасыт еле тири.

- Аўа, қалай? – деди, алдынлары анасы бийтап болғанда усылай сорайтуғын еди; Соң Рапеге жуўап берип атырып:

- Ертең саат бесте, маған қараң, және мени жумыстан қалдырып отырма, - деди.

- Әлбетте, ертең саат бесте, -деди Рапе.

Кемпир ҳақыйқаттан да таң атпай турып жетип келди.

Онорэ атызға шықпастан алдын өзи писирген сорпаны ишти.

- Калай? Анаң әлемнен өтти ме?  - деди өли жуўыўшы.

- Яқ, бүгин бираз жақсыға усайды, - деп тез шығып кетти.

Үлкен тәшўишке қалған Рапе ене кесел жатырған кемпирдиң алдына барды. Кемпир алдынғыдай: бийпәрўа, зорға дем алып, көзлерин ашып жатыр еди.

Рапе ене бул жағдайдың алты, сегиз күнге шекем созылыўы мүмкинлигин түсинди; оның қызғаншақ жүрегин қорқынышлы ғам басты ҳәм оны алдаған түлки Онорэге, сирә өлгиси келмей жатырған кемпирге ашыўы келип, ызаланды.

Солай болса да, ол қолына жумысын алып, кемпирдиң жыйырылған жүзлерине қарап күте баслады.

Онорэ түслик жеў ушын үйге келди; ол, бир қарағанда жүдә қуўанышлы, ҳәттеки Рапениң үстинен күлип атырғандай түйилди; соң және атызға кетти.

Рапе және басын қаяққа урарын билмей: оның қыялында ҳәрбир өтип атырған минут – кемпир урлап атырған ўақыт, кемпир урлап атырған пулдай түйилди. Оған қалса бул ҳайўанды, ешекти, өжет албаслы кемпирди тамағынан буўып, оны – Рапени ўақыт ҳәм пул жоғалтыўға мәжбүр етип атырған демди тоқтатып қояғойғысы келип тур еди.

Бирақ бул ис қәўипли еди; басқаша ой ядына келди ҳәм кароватқа жақын отырды.

- Еле көзиңе албаслы көринген жоқ па? – деди өли жуўыўшы кемпир.

Кемпир Бонтон сыбырлап:

- Яқ, - деди.

Сонда өли жуўатуғын кемпир өлейин деп турған кемпирдиң әззилескен руўхын шоршытыў ушын қорқынышлы ўақыяларды айта баслады; өлими алдынан адамға әлбетте албаслы көринеди деп кемпирди исендирди. Ол қолында сипсе менен, басына қазанға усаған нәрсе кийип, бакырып, қышқырып келеди деди; соң усы жылы өзиниң алдында Жозиф Лаузельге, Эвлал Ратьеге, Софи Панданға, Серафима Гропьеларға албаслы көрингенин айтып берди.

Бул гәплер ақыры кемпирди қорқыўға салды. Ол қыймылдап, қолларын ҳәрекетлендирип, үйдиң қараңғы тәрепине қараўға ҳәрект ететуғын еди.

Бирден Рапе жоқ болып кетти. Ол шкафтан ақ таўарды алып оған оранды, басына қазан кийди, оның үш услағышы үш шақы бар мақлуққа усап қалды; оң қолына үлкен сисе шеп қолына шелек алды ҳәм тасыр-тусыр етиў ушын шелекти жоқарыға атты.

Шелек таңғырлап жерге түсти. Соң Рапе столға минип кароваттың  үстиндеги пердени көтерип қойып, өлейин деп жатырган кемпирдиң көзине көринди. Сол ўақытта ол ийегине шекем түсирген қазан астынан бар даўысы менен қышқырып, қыялдағы шайтан сыяқлы, Жаны үзилейин деп турған кемпирге тасланды.

Қоркып кеткенинен есин жойтып койған Бонтан кемпир төсектен турып қашпақшы болды ҳәм зорға орнынан қозғалды. Ол ҳәттеки көкирегин де көтере алды, бирақ аҳ деўи менен жығылды, дүньядан өтти.

Рапе ене болса асықпай, ҳәмме нәрсени орын орнына: сипсени мүйешке шкаф артына, таўарды шкафқа, қазанды пештиң үстине, стулды дийўалдың қасына тақтайлап қойды; соң үйренип кеткен ҳәрекетлери менен кемпирдиң ашық қалған көзлерин жумды: кароватқа тарелка қойды, оған муқаддес суўдан қуйып, шкафта турған букс шақасын салып қойды, дизелеп отырып, өнери арқасында яд болып кеткен, өлиге арналған дуўаларды сыбырлап оқый баслады.

Кешқурын Онорэ келген ўақытта оны еле дуўа оқып атырған ҳалда көрди ҳәм сол гезде-ақ есап-санақ қыла баслады, қалайда өли жуўыўшы кемпир жигирма су зыяты менен алатуғын болыпты, неге дегенде бул жерде үш күн ҳәм бир түн өткерди. Демек, бес франклық хызмет иследи. Пул алыўға келгенде ол алты франк алды.

 

«Бүгин биз демократиялық процесслерди тереңлестириў, халықтың сиясий белсиндилигин арттырыў, пуқаралардың мәмлекетимиздиң сиясий ҳәм жәмийетлик турмысындағы әмелий қатнасы ҳаққында сөз етер екенбиз, әлбетте, мәлимлеме алыў еркинлигин тәмийинлемей, ғалаба хабар қуралларын адамлар өзиниң пикир ҳәм идеяларын, жүз берип атырған ўақыяларға өзлериниң мүнәсибетин ҳәм позициясын еркин билдиретуғын минберге ерисип болмайтуғынын жақсы билемиз.

Бәршеге мәлим, пуқаралардың мәлимлеме тараўындағы ҳуқық ҳәм еркинликлерин тәмийинлеў мәселеси инсанның мәлимлеме алыў, мәлимлемени ҳәм өзиниң жеке пикирин тарқатыў ҳуқықы ҳәм еркинлигин өзине жәмлеген болып, бул Өзбекстанда демократиялық жәмийет тийкарларын қурыўдың әҳмийетли шәрти, керек болса, тырнағы болып есапланады».

Ислам Кәримов

 

Архив

2017
Октябрь
ПнВтСрЧтПтСбВс
      1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031