Поиск

Авторизация



Опрос

Оцените мой сайт
 
Бас бет Шығармалар Аўдармалар Дүнья әдебияты дүрдәналарынан

Дүнья әдебияты дүрдәналарынан

Артур  Конан ДОИЛ

Шерлок Холмс   гүрриңлери

АҚ ҮСТИНДЕГИ ҚЫЗЫЛ ДАҚ

1-БӨЛ ИМ

(Әскерий медициналык хызметтиң отставкадағы офицери, доктор Джон Г. Уотсонның еске түсириўлеринен)

1-БАП

М-р ШЕРЛОК ХОЛМС

 

Мен 1878-жылы Лондон университетин питкердим ҳәм врач атағын алып бирде Нетлиге жөнеп кеттим, бул жерде әскерий хирурглер таярлайтуғын арнаўлы курста оқыдым. Оны питкергеннен кейин мени Бесинши Нортумберленд атқышлар полкында хирургтың асиситенти етип тайынлады. Сол ўақытта ол полк Ҳиндстанда туратуғын еди. Мен жетип бара алмай аты-рып-ақ Афганстан менен екинши урыс оты тутанған екен. Бомбейге тускеннен кейин полкимнин асыўдан өтип жаў территориясының ишине әдеўир кирип кеткенин билдим. Усындай аўҳалға түскен басқа да өзимдей офицерлер менен бирге өз полкнмниң изине түстим: мен аман-есен Кандагарға дейин барып жеттим ҳәм сол жерден полкимди излеп таптым және дәрҳал өзимниң жаңа миннетимди атқарыўға   киристим.

Бул патыратта көп адамлар атаққа, абырайға ийе болды, ал маған сәтсизликтен, бахытсызлықтан басқа ҳеш нәрсе тийиспеди. Мени Берктир полкына өткерди. Соның менен мен тәғдириме жазылған Манванд жанындағы саўашқа қатнастым. Ийниме тийген мылтық оғы палўан сүйектен тесип өтип, қан тамырларын жарақатлады. Егер      өзимниң садық, мәрт атқосшым Мыоррэй болмағанда, мениң мийримсиз газилердиң қолына түсиўим итимал еди, ол мени жүк тасыйтуғын атқа артып, Англия бөлимлери жайласқан жерге еплеп аман-есен алып келди.

 

 

Жара қыйнаған ҳәм узақ емлениўден диңкеси қурыған мени басқа да көп ғана жарадар жәбиркешлерге қосып, поезд бепен Пешавардағы бас госпитальға жиберди. Ол жерде мен кем-кемнен саўала басладым ҳәм палатада жүре алатуғын дәрежеге жеттим ҳәттеки қуяшта азғана жылыныў ушын верандага да шыға алатуғын болдым. Усының арасында бизиң Ҳиндстандағы колониямыз ушын апатшылық болып саналатуғын сүзек кеселлигине тап болдым. Бир неше ай бойына мени үмитсиз ҳәлсизлигим се-бепли тик аяғыма зордан зорға тура алатуғын болдым, және врачлар мени тез Англияға жибериў зәрүр деп уйғарды. Ден саўлығым күтә нашар болса да мен әскерий «Оронтес» кемесине отырып, бир айдан кейин Плимуттеги жағыстан шықтым. Бул жерде мен тоғыз ай даўамында ҳүкиметтиң аталарша ғамхорлығына бөленип, ден саўлығымды қайта тиклеп алдым.

Англияда  мениң досларым      да, туўған-туўысқанларым да жоқ еди, дурысырағын айтқанда төрт тәрепим қубла адам едим. Күниге он бир шиллинг, алты пенс пенен күнелтиў керек болды. Усындай қыйын жағдайда мен шөп-шар салынатуғын үлкен қутыға уқсас Лондонға умтылдым, ол ўақытта бул жерге пүткил империядан саяқ-сандырақ жалқаўлар жыйналатуғын еди. Лондонда мен бир қанша ўақыт Стрэндтеги мийманханада жасап турдым және бар тийин-тебенимди қайда болса сонда еркинше жумсап, мақсетсиз ебин-жорық күн кеширдим. Ақыр аяғында ақша жағынан соншама тарықтым, сонлықтан да тезарада пайтахттан қашып кетиў ямаса қандай да бир аўылда сандалып жүриў ямаса күн көрисимди пүткиллей өзгертиў зәрүр екенлигин түсиндим. Сонғы ықрарға келип, мен дәслеп мийман-ханадан шықтым және өзиме қолайлы, қандай да бир елеспесизлеў хәм арзанырақ турақ жай излей басладым.

Усы мақсетте жолға шыққан күни кишкене «Критерион» ресторанында биреў менин ийнимнен тартады. Бурылып қарасам, ол Лондон емлеўхаиасында бурын бир ўақытларда менде фельдшер болып жумыс ислеген жас жигит Стэмфорд екен. Жалғыз баслы адамның ушы-қыйыры жоқ Лондонда таныс адамын ушырастырыўы қандай жақсы! Бурын мен Стэмфорд пенен айтарлықтай дос болмаған едим, бирақ ҳәзир мен оны зор қуўаныш пенен қутлықладым, ал оның да мени көрип қуўанғаны билинип тур. Қуўанып кеткеним соншелли, мен оны азанғы аўқатты бирге жеўге шақырдым ҳәм сол заматта кебке*  (* .Кеб—фаэтон  арба.)

отырып  Холборнға  жөнеп  кеттик.

— Қалай-қалай болып кеткенсиз, Уотсон?—деп сорады ол кебтиң дөн-гелеклери Лондонның адам быжнаған көшелерин бойлап зытқып киятырған ўақытта қызыгыўшылық сезимин жасырмастан.

—Қалай, сиз жүдә жүдеў көринесиз ғой, реңксиз запырандай сарғайып    кеткен!

Мен оған қьсқаша басымнан кешкен ўақыяларды айтып бердим, сонын арасында бизлер ресторанға жетип тоқтадық.

— Сорлы бийшара-ай!—деп мениң бахытсызлығым жөнинде аяныш
сезимин билдирди ол.

—Енди не ислемекшисиз?

— Квартира излеп жүрмен,—деп жуўап бердим мен.—Бул жақты дүньяда қолайлы, арзанырақ бир жай табылар ма екен деген үмиттиң жетегинде жүрмен.

— Мине қызық, — деди мениң жолдасым,—мен бүгин усындай сөзлерди екинши адам—сизден еситип отырман.

— Ал, бириншиси ким?—деп сорадым  мен.

— Бир киси, ол бизиң емлеўханадағы химия лабораториясында жумыс ислейди. Бүгин азанда ол жақсы квартира таўып алғанын, бирақ кирей пулын төлеў бир өзине аўырлаў түсетуғынын, жарнақласыўға адам излеп жүргенин айтып еди.

— Пай, нетесең! — деп қуўанғанымнан бақырып жибериппен. — Егер ол ҳақыпқаттан да квартираның шығынларын бөлисип телеўди қәлейтуғын болса, онда мен оған миннетдаршылық билдиремен! Сондай-ақ маған да жалғыз өзим жасағаннан екеў болып жасаў ана-ғурлым   қолайлы   ғой!

Жас жигит Стэмфорд вино стаканды услап отырып, маған бир қарап қойды.

— Ол Шерлок Холмс деген, — деди ол. — Оның менен бир жайда жасаўға сизин қайыл болмаўыңыз да   мүмкин.

— Пе себеп? Оның айыбы бар ма?

— Оның айыбы бар демекши емеспен. Оның минези азғана ерсилееў—илимниң бир қанша тараўына ҳәўес. Бирақ, улыўма айтқанда,мениң пикиримше ол ҳақ нийетли адам.

— Мүмкин оның медик болғысы келетугын шығар?—деп сорадым мен.

— Жоқ, онын не ислейжағын мен түсинбен-ақ қойдым. Мениңше, ол анатомияға жетик,    химияны      да  майда-шүйдееине дейин биледи, бирақ медицаның изине де муддасыл түсип жүрген жоқ. Ол илим менен де ара-тура шуғылланады, бирақ көп ғана профессорларды да таңландыратуғын елеспесиз кең көлемли билимге ийе болғанына ҳайран қаласаң.

— Мақсетиңиз не деп сиз оннан сорап көрмедиңиз бе?—дедим мен қызыксынып.

— Жоқ, ол бир нәрсе менен қатты шуғылланып атырған ўақытта оны сейлетиў қыйын, ҳәттеки ирке де  алмайсаң.

— Мен оның менен танысыўға қайыл болдым,—дедим мен.—Егер бир квартирадағы табақлас шеригиң көп сөйлей бермейтуғын, тыныш, тек өз исин билетуғың адам болса күтә жақсы. Мен еле онша саўал қойған жоқпан, маған шаўқым, ҳорқынышлы даў-жәнжел жақпайды. Афганстанда мениң диңкемди сондайлар қуртты, оларды бул дүньядағы ақырғы көриўим болсын. Снзиң достыңыз бенен қалай   ушырасаман?

— ҳәзир ол менимше лабораторияда отыр,—деди мениң жолдасым. Лабораториясына гейде ол ҳәпте бойына кирмейди, ал гейде азаннан кешке дейин шықпайды. Егер барғыңыз келсе оған азанғы чайдан   кейин   барамыз.

— Әлбетте, барғым келеди,—дедим мен. Ендиги әңгимемиз басқа темаларға  көшти.

Бизлер Холборннан кеселханаға жеткенше Стэмфорд жол-жөнекей өзим бирге жасайжақ болып киятырган мырзаның айрықша минез-қулықлары  ҳаққында  айтып  берди.

- Егер оңыспай қалсаңыз маған өкпелеп жүрме, —дели ол. — Мен оның менен тосыннан лабораторияда ушырасып таныстым. Өзиң ғой қайыл болған, буннан былайғы жағына   мен  араласпайман.

— Мейли, оңыса алмасақ қоямыз-дә,—дедим мен.—Бирақ Стэмфорд,—дедим мен оның жүзнне тик қарап турып,—сөйтип сениң меннен қутылажақ ойың бар ғой. Неге, ол кисинин характери соншама жаман ба? Жасырмастан айта бер, қудайдан   шығар.

— Билмесем несин айтайын,—-деп күлип жиберди Стэмфорд—Холмста мениңше күшли илим әрўағы бар— оның иси мудамы шеклеўли. Билип қоя бер, ол өсимликтен алынған жаңа дәриниң адамға қаншама тәсир жасайтуғынын билиў ушын өзиниң достына оның азғана тамшысын сөзсиз бүркип жибереди.— Әлбетте, бул ашыўланғаны емес, ал тек қызықсынғаны. Солай болса да оның әдиллигин де айтыў керек, сол дәрини өзи де қабыл етеди. Ол анық ҳәм исенимли билимлерге ынтығады.

— Мейли,  бул  жаман  емес ғой.

— Дурыс, бирақ бул жерде де шектен шығып кететуғыны бар. Егер оның анатомия кабинетинде өликти таяқ пенен сабап атырғанын көрген ўақтында оған қараў күтә қорқынышлы екенине сиз келисетуғын   шығарсыз.

— Ол  өликти сабай  ма?

— Аўа, өлгеннен кейин өликти таяқ пенен урса, онда көк пайда бола ма ямаса жоқ па, соны ис жүзинде сынап кериў ушын сабайды. Мен  буны өз  көзим   менен көрдим.

- Оның медик болғысы  келмейди деген едиңиз ғой   сиз.

— Олай емес сыяқлы. Буның ҳәммесин оның не ушын үйренип атыр-ғанын бир қудайдың өзи биледи. Мине, биз келип те қалдық, енди оны  өзиң көреберерсең.

Биз шарбақтың мүйешинен бурылып, кишкене ергенек арқалы үлкен кеселхана жанына тутас салынған флигельге кирдик. Маған бул жердегилердиң ҳәммеси таныс болғанлықтан текше арқалы дуўры көтерилип, дийўаллары узын шубай ақланған еки жағында да қоңыр қапысы бар қараңғылаў узын дәлизди бойлап жүрдик. Ең түпкирде кишкене пәскелтек жай көринди —сол химия лабораториясы екен.

Бул кең жайдың ишиндеги текшелерде және жерде есап-сансыз шийшелер менен түтикшелер қалай болса солай шашылып жатыр екен. Барлық жерде пәскелтек кең столлардын үстинде ҳәрқыйлы шийше ыдыслар, пробиркалар ҳәм көгис жалын шығарып жанып турған бензин горелкалары үйилип тур. Лобораторияда адам жоқ екен тек түпкирдеги бир мушта бир жас жигит столға еңкейип, бир нәрселерди қуныға шуқлап отыр. Қиятырғаны-мызды еситип бизлерди көрди де, ол орнынан ушып түргелди.

— Таптым! Таптым!—деп қуўанғанынан бақырып жиберди ол, сөйтти де қолына пробиркасын услап, бнзлерге қарай жүрди.—Мен ақыр аяғында реактив таптым, ол гемоглобин менен ғана шөктириледи, оған басқа ҳеш нәрсе тәсир жасай алмайды—Егер ол бир уўыс алтын таўып алғанда да онын жүзинде усыншама қуўаныш белгиси пайда  болмас еди.

— Доктор Уотсон, мистер Шер-лок Холмс,—деп екеўмизди бир-би-реўимизге   таныстырды   Стэмфорд.

— Әссалаўма әлейкум! — деп Холмс мениң қолымды қатты қысып сәлемлести, мен онын қолы күшли емес деп ойлаған едим.— Мениң билиўимше, сиз Афғанстанда болғансыз.

— Қалай билднңиз?—деп таңландым   мен.

— Ол көринип тур гой,—деп күлимсиреди ол. Мине, гемоглобин болса—бул қыйын ис. Сизлер әлбетте, мен ашқан жаңалықтың әҳмийетин түсинетуғын шығарсыз?

— Бул әлбетте, химиялық реакция ретинде қызық жаналық, бирақ ис жүзинде...—дедим  мен.

— Қудай ҳаққына, он жыл ишинде суд медиңинасында ашылған практикалық жақтан ең әҳмийетли жаналық усы ғой. Қан дағын қәтесиз анықлаўға буның мүмкиншилик беретуғьнын сиз түсннбейсиз бе? Бери кел,—деди ол шыдамастан ҳәм шартта билегимнен услап, мени өзиниң столына алып келди.— Азғана таза қан алайық,—деди ол ҳәм узын ийнени бармағының басына суғып жиберип пипетка менен бир тамшы қанды тарттырып алды. Енди мен усы бир тамшы қанды бир лнтр суўға тамызаман. Қарап көриңиз, суў тап-тазадан көринеди. Қанның муғдары суўға қарағанда миллионның бир бөлегиндей. Солай болса да өзинше бир өзгеше реакцияға ийе боламыз, деп сизди исендире аламан,—деди ол. Сөйтти де шетки қутыға бир неше ақ кристалларды салып жиберди ҳәм оньң үстине қандайда бир ренсиз тынық суў тамызды.

Қутыдағы зат демниң арасында қоңыр-қызғылт реңге дөнди, ал қутының түбинде гүрең шөгинди пайда болды.

— Уа-ҳа-ҳа,—деп ол қолына жаңа ойыншық тийген баладан, қуўан-ғанынан қол шаппатлап жиберди.— Буны сиз не деп ойлайсыз?

— Бул қандайда бир күшлирек реактив қусайды,—дедим мен.

— Бул әжайып таң қаларлық усыл! Бурынғы гваяк мумы менен тексерилетуғын усыл күтә қыйын ҳәм исенимсиз еди, сондай-ақ егер қан бир неше саат бурын шашыраған болса, онда қан дақларын микроскоп пенен изертлегенде де бәрибир пайдасыз болды. Ал бул реактивке бәри бирдей—таза қанба ямаса көп ўақыт бурын шашыраған қанба—жақсы анықлай ала-ды. Егер усы жаңалық бурынырақ ашылғанда ҳәзир еркинликте жүрген жүзлеген адам өз жынаятлары ушьн қашшан-ақ жаза алған болар еди.

— Еле  солаймеди?—дедим  мен.

— Жынаяттың себебин ашып таслаў мудамы усы мәселеге барып тиреледи. Адам өлтирип жынаят иследи, деп бир неше айдан кейин де бир адамнан гүманланыў мүмкин. Оның иш кийимин ямаса көйлегин көзден өткерип, қоныр дақты көреди. Бул не—қан ба, батпақ па, темирдиң таты ма, мийўесниң ширесиме ямаса және бир басқа нәрсе ме? Экепертлердин көпшилигин туңғыйыққа апарып тиреген мәселе мине усы болды, ал не се-
беп? Себеби исенимли реактивболмады. Енди бизде Шерлок Холмстың реактиви бар ҳәм қыйыншылықлардың   бәри   жойылды!

Оның көзлери гүл-гүл жайнап турды, ол халықтын қол шаппатлаўына жуўап қайтарып атырған адамдай қолын көкиренине қойып, тәжим   етти.

— Сизди қутлықлаў керек!—дедим мен оның ықласьнша таң қалып.

— Буннан бир жыл бурын фон Бишофтың шийеленискен иси талқыланды. Мен ашқан усыл сол ўақытта болғанда ол олбетте дарға
асыў жазасын алған болар еди, Ал, Брадфорттан  Мазоның  ҳәм     атақлы Моллердин ҳәм Монпельеден Лефеврдиң, Нью—Орлеаннан Семсонның ислерин не қыласаң? Мен онлаған исти атап керсете аламан, олар ушын мен ашқан реактив шешиўши  роль  атқарған болар еди.

— Сиз қәдимги жынаятлардың аўыз еки хроникасы екенсиз,—деп күлди Стэмфорд.—Сиз арнаўлы газета басып шығарыўыңыз тийис. Оны «Өтмиштеги полиция жаңалықлары» деп атасаныз болады.

— Солай ислегенде қатып кетер еди,—деди Шерлок Холмс бармағының басындағы қан шыққанжерге пластыр жабыстырып атырып.—Абайлы болыўға туўры келеди,— деди тағы да ол күле шырай менен маған бурыльп,—мен жийи-жнйи ҳәр қандай зәҳәрли затлар менен ислес болып тураман.—Ол маған қолын созып бармақларын көрсетти, мен оларға да пластыр жабыстырылғанын хәм оларда қалған кислота дақларьш көрдим.

— Бизлер бир жумыс пенен келип едик,—деди Стэмфорд үш аяқ бийик табуреткаға отырып атырып ҳәм екинши бир соңдай табуретканы ботинкасьшын басы менен маған ысырды. Мениң бул достым өзине турақ жай излеп жүр, сиз шерик таба алмай жүргениңизди айтып единиз, сонлықтан да мен бул кисини сизиң менен таныстырыўға   алып   келдим.

Квартираға мениң менен жарнақласыў келешеги Шерлок Холмсқа   унағандай   көринди.

—Билдиниз бе, мен Бенкерстритте сизиң менен бизге барлық жағынан қолайлы бир квартира таптым,—деди ол.—Ашшы темекиниң ийиси сизге жағатуғын шығар дел ойлайман?

— Мениң өзим «корабельный» шегемен,—деп жуўап қайтардым мен,

— Онда күта жақсы. Мен үйде химикалий сақлаўды әдет еткенмен және ўақты-ўақты онын менен тәжирийбе ислеймен. Бул сизге жақпай қалмай ма?

— Ҳеш   қандай.

— Тоқтап турыныз, меңде және қаядай кемшилик бар? Дурыс, гейпара ўақытлары мен ҳеш нәрсе жакпайтуғын  адам болып  қаламан ҳәм күн бойына аўзымды ашпайман. Маған өкпелеп отыр екен деп ойламаў керек. Тек маған кеўил аўдармасаңыз болды, изи жақсы болып кетеди. Ал, сизиң неге өки-ниўиниз мүмкин? Ҳәзирше биз бирге жасамай атырып бир биримиздиң ең жаман әдетимизди билип қойғанымыз  жақсы  болады.

Бул тергеў мениң күлкимди келтирди.

— Мениң бульдог күшигим бар,— дедим мен,—және маған ҳеш қандай шаўқым жақпайды, өйткени, мениң нервим бузылған, төсекте тур-мастан түске дейин жатыўым да мүмкин, улыўма айтқанда күтә ериншекпен. Басым аўырмаған ўақытта мениң және бир жақпас әдетим бар, бирақ ҳәзир ең тийкарғысы  усылар.

— Ал, скрипка шертсе де шаўқым шығарды дейсиз бе?—деп ты-нышсызланып сорады ол.

— Шертилиўине байланыслы, — дедим мен.—Жанға жағымлы нама шертилсе қудайдың бергени, нама жанына   жақпаса...

— Онда келистик,—деп күлди ол. Егер жай сизге унай ғойса, онда ис-питти, деп есаплаўға болады.

— Қашан барып көремиз олжай-ды?

— Ертең түс ўақтында маған кел, екеўмиз бирге барып келисемиз.

—Жақсы онда, тал түсте келейин, —дедим мен оның  қолын қысып.

Ол қайтадан өзинин жумысына киристи, ал биз Стэмфорд екеўмиз мен жатқан мийманханаға пиядлап кеттик,

— Айттпақшы,—деп Стэмфордқа бурылып бирден тоқтадым.—Мениң Афғанстаннан келгенимди ол қалай билди екен?

Мениң жолдасым бир нәрсени жасырып  турғандай    күлимсиреди.

— Оның бир қызық жери усы,— деди ол.—Оның ҳәмме иәрсени қалай болжап ойлайтуғынын билиў ушын бираз адамлар көп ақша төлер еди.

— Демек, онда кандай да бир сыр бар ғой? дедим мен алақанымды уўқалап.—Жүдә тан қаларлық ис! Бизлерди таныстырғаның ушын саған рахмет. «Адамзатты билиў ушын адамды үйрениў  керек» дегенди билетуғын шығарсыз. — Демек, сизиң Холмсты үйрени-ўиңиз керек екен дә,—деди Стэмфорд мениң менен хошласьш.—Бы-лайынша айтқанда онын тегин адам емес екенине тезарада исенесиз. Сен оның минез-қулқын билемен дегенше, ол  сениң      минез-қулқыңды аўзынды ашыў бойына билип алады, деп бәсекелесиўиме болады. Хош,  аман болыңыз!

— Хош болыныз,—дедим мен де ҳәм өзимнин жаңа танысыма кеўлим толып, мийманханаға қарай жүрдим.

2-БАП

ЖУЎМАҚ ШЫҒАРЫЎ ҲӨНЕРИ

Ертеңине бизлер келисилген ўақытта ушырастық ҳәм кеше Холмс айтқан Бейкер-стриттеги № 221-6 квартираны көриўге атландық. Квартирада жатып уйқылаўға арналған еки бөлме ҳәм кең, үлкен еки терезеси, қолайлы үскенеленген мийманханасы бар екен. Жай екеўмизге де унады және кнрей пулы да екеўимиз бөлискенде арзанға тусти, сонлықтан да кирей пулы ҳаққында келистик те, дәрриў төледик. Сол кеште мен мийманханадан өзимниң керек-жарақларымды алып келдим, ал азанда өзиниң бир қанша ящиклерин ҳәм сандықшасын алып, Шерлок Холмс келди. Бир-еки күн ишинде затларымызды қолайластырып орны-орнына қойып шықтық. Ал, кейнинен көрпе-төсеклеримизди оңластырып, жаңа жағдайға   қолайласа  басладық.

Холмстын бир жақсы жери, адам жатырқамайды екен. Ол сабырлы, ислеген исин ойланып ислеўди әдет еткен адам болып шықты. Айырым жағдайда болмаса кроватьна саат оннан кешикпей жатады екен, ал азанда мен еле төсегимде жатырғанда-ақ оның аўқатланып, азан менен жумысына кирисип атырғанын көремен. Гейде оны күни бойы лабораторияда, гейде анатомия кабинетинде отырғанын, гейде узақ ўақыт қыдырып жүргенин көресең, тағы бул қыдырыспа оны Лондонның түпкириндеги бир көшелерге алып баратуғын қусайды. Ол руўхланып жумыс ислеўге қулшына кирискен ўақытта оның күш-жигеринде шек болмайды, бирақ кем-кем пәсейген ўақытта мийманханадағы диванға барып бир де сөз айтпастан, ҳәттеки, тырп етпестеи      күни бойшша жатқанын көрдим. Бундай күнлерде мен онын жүзинде, көзинде әрман сезимлерин көрип, гиябентликке қумар адам екен деп гүманланып та жүрдим. Егер ол соңын ала өз исин өлшеп-шенеп, мақсетке муўапық, даналық пенен ислемегенде, мениң ондай гүманланыўым   бийкарланбаған  болар  еди.

Ҳәпте изинен ҳәптелер өте берди ҳәм оның қандай адам екенин билиў барған сайын мени қатты қызықсындырды және оның өмириндеги мақсети мениң сана-сезимимди пүткиллей бийлеп алды. Ҳәттеки оның түр-түси үстиртин бақлаў шынын өзин де албырата алатуғын еди. Оның бойы алты футтан артық емес еди, бирақ күтә арық болыўы себепли бойшаңдай көрсте-туғын еди. Оның көзиниң өткирлиги соншелли, тигилип қараған адамы силейип қатып қалатуғын еди, кишкене бүркит мурны ондағы тольп-тасып турған күш-жигерди, тәўекелшиликти билдирер еди. Сондай-ақ оның қайқы-ийеги де минез-қулқының қатаңлығын аңлатып турар еди. Оның қолларында мудамы химикалий дақлары, сыя излери жүргени, услаған затларын сондай епшиллик пенен шаққан услайды, ҳәттеки көзиң илмеп қалады—буны мен өзимниң жуқа ал-химиялық приборлары менен бир нәрсе ислеп атырған ўақтында өз көзим менен талай  рет көрдим.

Егер бул адамның тәнҳа өзине тийис барлық нәрсени не ушын қор-шалайтуғынын, шыдамлылығын билиўге мени не мәжбүрлегенин айтатуғын болсам, оқыўшылар бөтенге мин тағыўға қумар адам екен деп есаплаўы да мүмкин. Бирақ, ондай айып таңбастан бурын мениң өз алдыма ҳеш қандай мақсет қойыўға әдетленбегенимди, оған аз да болса ақылымның жетпегенин ескертип өтпекшимен. Денсаўлығыма байланыслы жаўын-шашынлы ямаса ҳаўа райының салқын күнлери маған далаға шығыў мүмкин болмады, мениң ҳал-жағдайымды келип сорайтуғын бир де ағайин яки дос адам болмады, олардың ҳеш қайсысы менде жоқ еди, сонлықтан да күнделикли турмысым-ды зеригиў менен кеширдим. Усы себепли шериклесимде қупыя сыр бар екенин билип қуўандым да соларды билиўге, тусиниўге күни-бойы умтылып, ўақыттың қалай өткенин  билмей   қалатуғын едим.

Холмс медицина менен шуғылланбады. Бир сапары бул сораўға оның өзи Стэмфордтың айтқанындай терис жуўап қайтарды. Сондай-ақ мен оның илимий атақ алыў хәм илимлер дүньясына жол ашыў ушын пайдасы тийгендей қандайда болмасын илимий әдебиятларды мудамы оқып жүргенин де көрмедим. Бирақ гейпара пәнлерди ол зор инта менен үйренип, таң қалар-лық дәрежеде ядқа билди, және илимниң гсйпара ерси тараўларында соншама кең ҳәм саррас билимге ийе болды, бул бирдейине мени ҳайран қалдыратуғын еди. Қолына не түссе соны оқыйтуғын адам өз билиминиң теренлигине мақтаныўы мүмкин. Егер бир ҳәжетине жарайтуғын болмаса ҳешкимниң майда-шүйдеге бас қатырып отырғысы келмейди.

Сондай-ақ, Холмстың билимлилиги сыяқлы әдепсизлиги де ҳайран қалдыратуғын еди. Ҳәттеки, ҳәзирги заман әдебияты, сиясаты, философиясы ҳаққында оның түсиниги жоқ еди. Мен оған Томас Карлейль деген адам бар деп айтқан ўақытта Холмс садалық пенен: «Өйдеген ким өзи, ол неликтен атақлы?»— деп сорады. Бирақ Коперниктиң теориясы ҳәм қуяш системасынын дүзилиси ҳаққында оның ҳеш нәрсе билмейтуғынына мен уялып кеттим. Он тоғызыншы әсирде жасап турған мәденнятлы адамның Жер Қуяш дөгерегинде    айланатуғынын билмегенине   мениң   ҳеш       қандай исенгим   келмеди!

— Сиз танланып турған қусайсыз,—деди ол күлимсиреп, мениң аң-таң болып турғанымды көрип. — Рахмет, сиз мени есиме ендирдиниз, ал енди мен буны мүмкин болғанынша тезирек умытыўға умтыламан.

— Умытыўға дейсең бе?

—Көрдиңиз бе,—деди ол, — мен адамның мийин иши бос кишкене қуўыс жайға уқсас деп түсинемен, оған өзиңиз қәлеген нәрсени салыўыңыз мүмкнн. Ақмақ адам оған қолына илингенниң ҳәммесинтыға береди, пайдалы, керекли ўәжлер сыймай қалады, ямаса олардан жақсыларын ақтарыптаба алмайды. Ал, ақыллы адам өзиниң мийиниң қуўыс жапына сыйғандайын му-қыят танлап алады. Адам оның шине рети менен өзи жайғастырып салған көп ўәжлерден сол ўақытта жумыс ушын зәрүр болған ўәжди ғана алады. Усы кишкене жайдың дийўаллары созылмалы, оларды қәлегениңше созабериўге болады деп адамлар бийкар ойлайы. Жаман әж қолынызға түссе гөнелерине гейбиреўин умытатуғын заман да болады, деп сизди исендиремен. Сонлықтан да кереклисииң орнына керексизди тыға бермеў күтә әҳмийетли.

— Буныныз дурыс, бирақ Қуяш системасы ҳаққында билмеў!.. — деп бақырып жибериппен мен.

— Маған онын не кереги бар? — деп маған қарады ол шыдамастан. —Мейли, сизиң айтқанындай-ақ болсын, бизлер Қуяш дөгерегинде айланып жүргенақ болайық. Ал, егер мен Қуяш дөерегин айланып жүргенимди билсем, бул маған ямаса мениң умысыма жәрдем етер ме екен?

«Сениң жумысың қандай жумыс?» деп сорайжақ та болдым, бирақ өкпелетип аларман деп сезиклендим. Оның усы айтқан өзлерине қарап отырып мен ойанып қалдым және ол өз мақсети ушын ҳәжети жоқ билимге бас қатырғысы келмейди екен, деген жуўмаққа келдим. Демек, өзи топлаған илимнен қалай болмасын толық пайда-ланажақ екен. Ол айрықша билимге ийе екенин көрсеткен ҳәмме билим тараўларын мен өзимше бирме-бир санап шықтым. Дәрҳал қолыма қәлем алып буның бәрин қағазға түсирдим. Жазғанларыма қарап  отырып  күлким  келди.

«Аттестат»  төмендегише   болды: Шерлок  Холмс—оның  мумкиншиликлери.

  1. Әдебият тараўындағы билими—қеш қандай.
  2. Философия тараўындағы билими—ҳеш қандай,
  3. Астрономия тараўындағы билими — ҳеш   қандай.
  4. Сиясат тараўындағы билими—аз  ғана.
  5. Ботаника тараўындағы билими—бир қәлипте емес. Белладонаның  ҳәм улыўма зэҳәрдиң қәсийетлерин биледи. Бағшылық ҳаққында түсиникке ийе емес.

Геология тараўындағы билими—ис жүзинде биледи, бирақ шекленген. Ҳәр қыйлы топырақтыи үлгилерин бир қараўдан-ақ анықлайды. Көше гезип келгеннен кейин маған шалбарына жуққан шаңды көрсетти ҳәм ренки және дүзилиси бойынша Лондоннын қайсы жериниң шаны екенин   анықлады.

7.  Химия тараўындағы билими—күтә айрықша.

8.  Анатомия тараўындағы билими—қолға  услағандай,  бирақ  избе-из емес.

9.  Жынаятлар хроникасы тараўындағы билими—оғада көп. Он тоғызыншы әсирде исленген жынаяттың ҳәр бирин пүткил майда-шүйдесине   дейин   биледи.

10. Скрипканы жақсы шертеди.

П. Қылышласыўда алдына адам салмайды, айрықша боксер.

12. Англия нызамларының бәрин ис жүзинде толық  қоллана  биледи.

Усы пунктке келгенде қуры жазып отырғаныма ашыўым келип, «аттестатты» отқа ылақтырдым. «Оның билетуғынларының ҳәммесин қаншама санап шықсан да, бунын оған не ушын керек екенин, соншама билимди талап ететуғын бул қандай кәсип екенин бнлиў мүмкин емес» деп ойладым, мен, ишимнен.—Сонықтан да қуры бас қатырмай-ақ қояйын дедим!

Мен оның скрипкада әдеўир қыйын пьесаларды да атқара алатуғынын билемен. Бирақ, оның барлық жумысларындағыдай бунда да бир ерсилик бар еди. Ол мениң өтинишим бойынша Медельсонньң «Намаларын» ҳәм басқа да мен сүйип тынлайтуғын намаларды шертип беретуғын еди. Бирақ бир ези қалғанда скрипкасын онша қолына алмайтуғын еди. Кешқурын креслоға шалқая таслап дизесиндё скрипкасы, көзи жумыўлы, қолын-дағы тартқышты скрипка тарына тийгизип қойып отыратуғын еди. Гейде оны қайғылы нама менен тамамлап жүрди. Және бирде әжептәўир қәҳәрленип шертетуғын еди. Бул ызылдылар өзине жағып турғаны кейпинен көринер еди. Бирақ буның ҳәммеси өжетлик пе ямаса нәпсиқаўлық па, бул жағын мен ҳеш қандай түсинбей-ақ қойдым. Егер усындай қуры ызылды, қуй-қаңды жуўлататуғын «концертлерден» кейин мениң кеўлимди алып жубатыў ушын мен сүйип тыңлайтуғын намаларды шертип бермегенде оған аўыр сөз айтып салған болар едим.

Дәслепки ҳәптеде бизиң жайымызға ҳеш ким бас суққан жоқ, сонлықтан да шериклесимди бул қалада өзим қусап жалғыз екен деп ойлай басладым. Бирақ, көп ўақыт өтпей-ақ оның танысларының, онда да жәмийеттиң ҳәр қыйлы қатламларынын ишинен шыққаи танысларының көп екенине мен исендим. Бир сапары сықыл келбети балпақ тышқанға уқсас, үпик сары, қара көзи илекер, арық кишкене адам бизге ҳәптесине үш-төрт рет келетуғын болды—ол маған өзин Лестрейд мырза деп таныстырды. Бнр күни жақсы кийинген бир жас қыз азанда келип ярым саатқа жақын ўақыт Холмс пенен сөйлесип отырды. Тап сол күни шобытшы — еврейге уқсас, усти-басы алба-дулба ақ шашлы ғарры келди: ол маған албырап жүргендей көринди. Дерлик олардың изин ала аяғында тозған геўиши бар кемпир келди. Бир күни ақ буйра шашлы, кексе жастағы бир мырза мениң ашнам менен көп ўақыт сөйлесип отырды, кейин үстинде велпеттен тигилген курткасы бар вокзалда жүк тасыўшы болып ислейтуғын бир адам келди. Усы түсиниксиз адамлардың ҳәр бири келген ўақытта Холмс маған миймаиханаға барып турыўды өтиниш ететуғын еди, гейде мен өзимнин жатақ жайыма кетип жүр-дим. «Бул бөлмени менде жумысы бар адамлардың ушырасыўы ушын пайдаланыўға туўра келеди»—деди бул ушын меннен әдеттегише кеширим сорап:—бул адамлардың менде жумысы бар, деп түсиндирди ол. Және мен оннан тиккелей сорайжақ болып оқталдым, бирақ тағы да сыпайылық көрсетип, оның сырын зорлап айттырғым келмеди. Сол ўақытта маған оның өз кәсибин жасырыўына қандай да бир себеп бардай көринди. Бирақ мениң шамалаўымның надурыс екенин оның өзи  дәлийллеп  берди. Он төртинши март күни ҳеш қашан ядымнан шықпайды—мен азанда күндегиден ертерек турдым да асханаға барып, Шерлок Холмстың чай ишип атырғанын көрдим. Хызметкер ҳаялымыз мениң кеш туратуғыныма үйренип кеткен, сонлықтан да ол мениң алдыма анаў-мынаўды еле қоймаған екен. Мен қатты ашыўландым ҳәм жекиринип, чайға келгенимди билдирдим. Ўақыт өткернў ушын столдың үстинде жатқан бир журналды алдым да ақтара басладым, бул ўақытта шериклесим кофесин ишип отыр еди. Журналды аўдарып отырып бас темасының асты қәлем менен сызылған бир мақалаға көзим түсти.

Мақала бир қанша ерсилеў «Өмир китабы» деп аталған екен, онын авторы: адам өзиниң көз алдынан өтип атырғанлардың ҳәммесин избе-из ҳәм толық бақлай отырып, қалай көп биле алатуғынын дәлиллеўге урыныпты. Маған бул ақыллы және сандырақ ой-пикирлердиң таң қаларлық жыйынтығындай болып көринди. Егер усы ой-инкирлерде қандай да бир нызамлылық ҳәм исенимлилик болағойғанда да мени гүманландырар еди. Адамға қарап турып, оның бет қубылысынан, нәпес алыўынан, көз-қарасынан қаншама қуўанып ямаса қапаланып турғанын, иштен ойлап турған пикирлерин де аңғарыўға болады, деп тастыйықлапты автор. Автордың айтыўына қарағанда сынап-минеў уқыбы бар адамды алдаў ҳеш мүмкин емес, деген жуўмақ шығады. Оның жуўмақлары Евклид теоремасы сыяқлы анық болады. Және оның нәтийжелери соншама тан қалдырады, ҳәттеки усының алдында ақыл    тәрезисине  салып қанша өлшенгенин түсингенше адамлар оны көз байлаўшы деп есаплайды.

Ой тэрезисине салып талқылаў уқыбына ийе болған адам Атлантик океанын ямаса Ниагар суў сарқырамасын ҳеш қапдай көрмесе де ҳәттеки, олар туўралы ҳеш қашан еситпесе де ҳәр бир суў тамшысын изертлей отырып, олардың бар болыўы мумкин деген жуўмақ шығара алады,— дсп жазады автор. —ҳәр қандай тиришилик—бул себеп ҳэм нәтнйжелсрдиң үлкен бир дизбеги, және биз бирим-бирим таллап ғана окып тәбиятын билиўимиз мүмкин. Жуўмақ шығарыў ҳәм таллаў искусствссы барлық басқа искусстволар сыяқлы өмир бойы ықлас қойып мийнет етиў арқалы тусиниледи, бирақ омир кутә қысқа, сонлықтан да бир де бир адам бул тараўда толық нәтийжеге ерисе алмайды. Шешилиўи айрықша қыйын әдеплилик ҳәм ақыллылық проблемаларын шешиўди қолға алмастан бурын изертлеўши анағурлым әпиўайы мәселедерди шешиўден басласын. Адамға биринши нәзер таслаўдан-ақ оның отмишин, кәсибин бирден анықлап уйрен-син. Дәслеп бул баланың қылўасындай болып көриниўи мумкин, бирақ усындай шынығыўлар бақлаў уқыбын арттырады ҳәм қалай қараў кереклигин және қайсы жерге, неге қараў кереклкгин үйретеди. Адамның тырнақларына, қолларына, аяқ кийимине ҳәм шалбарының дизесиндеги қырына, бас бармағы менен суқ бармағының жуўан-жинншкелигине, бет-әлпетике ҳәм көйлек жеңлеринин түрилиўнне қарап, усы майда-шүйделер бойынша оның кәсибин ойлап билиў қыйын емес. Қоса алғанда буның ҳәммесин салыстыра отырып, қырағы сыршының дурыс жуўмақ шығара алатуғынына гүманланыўға болмайды.

— Бул ҳеш қандай болмайтуғын гәп!—деп бақырып жибердим мен ҳәм журналды столдың үстине ылақтырдым. Бул өмирде ондай елес-әрманды оқып  көрмедим.

— Сиз неге бақырдыңыз?—деди маған  қарап Шерлок Холмс.

— Мынадағы бир мақаланы айтаман. — Мен журналды чай қасығым менен нуқып көрсеттим де аўқатланыўға киристим. — Қәлем менеи белгиленгенинен-ақ ол мақаланы Сизиң оқып шыққаныңызды көрип турман. Даў жоқ, мақала жаман жазылмаған, бирақ буның ҳәммеси мениң ашыўымды келтиреди. Өз кабинетиндеги жумсақ креслода шалқайып отырып, ол ис хошжақпас ҳәр қыйлы қарама-қарсылықларды сулыўлап жазыўды жақсы көреди. Жер астындағы үшинши класс вагонға оны киргизип  жиберип,  жолаўшылардын  кәсибин билип   бер   деп   мзжбүрлегенде   ме! Мурнымды   кесип  берейин,      оннан ҳеш  нәтийже шықпайды.

— Сонда да сиз утыласыз,—деди Ҳолмс әсте ғана. — Ал, ол мақаланы  жазған  мен.

—   Сизиң өзиниз бе?

— Аўа. Мен сынап-минеў, таллап билиў уқыбына ийемен. Журналда мен жазған ҳәм сизге соншама қыялый болып көринген теория күтә керекли және оның кереклиги соншама, ҳәттеки, мен пүткил өмиримди соған бағыш еткенмен.

— Қалай етип?—деп сорадым мен.

— Көрип турсыз ғой, мениң кәсибим сийрек ушырасатуғын кәсип. Бундай кәсип пенен шуғылланатуғын мениң жалғыз өзим болыўым да мүмкин. Егер сиз мәнисине түсинетуғын болсаңыз мен анлағыш кеңесгөй-консультантпан. Лондонда мәмлекетлик мәкемелерде ҳәм жекке ислейтуғын анлағыш—из кесиўшилер толып атыр. Әне, сол азаматлар албыраған ўақытта маған жуўырады хәм мен оларға бағдар көрсетип, дурыс жолға салып жиберемен. Олар мени истиң пүткил жағдайы менен таныстырады Ҳәм жынаят анықлаў тарийхын жақсы билип, мен қай жерде қәтелик жнбергенин оларға көрсете аламан. Жынаятлардың ҳәммеси егиз туўылғандай бир-бирине оғада уқсас болады, хәм сгер сиз мың исти майда-шүйдесине дейии бес бармағыныздай билсеңиз, және биреўин билмеўиңиз уят болар еди. Лестрейд көпшиликке белгили анлағыш—из кесиўши. Бирақ жақында ол бир истиң жалған екенин анықлай алмады, сонлықтан да маған келиўге мәжбүр   болды.

— Ал,  басқаларыше?

— Бәринен бурын маған оларды жеке агентлер жибереди. Олардың ҳәммеси бахытсызлыққа ушырап, кеңес алыўға ынтыққан адамлар. Мен олардың айтқан тарийхын тынлайман, олар мениң түсиндириўимди тыңлайды ҳәм хызмет ҳақы   кисеме   түседи.

— Шатасқан түйинди жайдан шықпайақ жаздыра аламан,—деп айтпақшысыз  ғой,  ал  оны  жаздырыўға нәтийжесиз урынып жүрген адамға түйинниң майда-шүйдесине дейин толық тарийхы сизге қарағанда жақсы      Белгили ғой, солай-ма?—деп мен шыдамастан сорадым.

— Дурыс. Менде өзинше бир түрли сезим бар. Гейпара ўақытта қандайда бир истиң буннан қыйынырағы да ушырасады. Әне, сол ўақытта анаў-мынаў жерлерин өз көзин менен көриў ушын азырақ жуўырыўға туўры келеди. Тусинетуғын болсаңыз менде арнаўлы билимлер бар, мен оларды ҳәр бнр мәселени шешиўде қолланаман — олар мәселени шешлиўин күтә жеңиллестиреди. Мына мақалада мен баян еткен ҳәм ҳәзир сиз унамсыз пикир билдирген майда-шуйдесине дейин ойлаў тәртиби мениң практикалық жумысым ушын теңи-тайы жоқ әҳмийетке ийе. Алдьн болжаў—көрегенлик мендеги екинши бир қәсийет. Дәслепки ушырасқанымызда мениң «Сиз Афғанстаннан келипсиз гой?»—деп айтқаныма снз таң қалған шығарсыз.

— Ол туўралы сизге биреўлер айтқан болыўы мүмкин.

— Ҳеш қандай. Мен сизиң Афғанстаннан келгениңизди бирден-ақ билдим. Үйреншикли әдетиме бола ақылға салып жуўмақ шығарыў менде соншама тез пайда болады, ҳәттеки аралықтағы себеплерди елесгирместен-ақ жуўмақ шығараман. Бирақ, себеплер анық бар еди. Мен былай ойладым. «Жүрис-турысына қарағанда бул адам врач, бирақ кийиниўи әскерий. Демек әскерий врач. Ол жақында тропиктен келген, жүзи қуяштан қара-ўытқан — тәбийғый емес, сонлықтан да оның бет-келбети билезиги  ағырақ.

— Сизиң сөзлеринизди тынлаў аңсат ҳәм қызық екен,—деп күлдим мен.—Сиз Эдгар Аллан Поның Дю-пенин мениң есиме түсирдиңпз. Мен ондай адамлар тек романларда ғана болады, деп ойлайтуғын едим.

Кейнинен Шерлок Холмс түргелди де трубкасына темеки салып шеге  баслады.

— Сиз, әлбетте, мени Дюпен менен салыстыражқсыз ҳәм солай етип  мени хошеметлейжақсыз, деди ол.—Ал сизиң Дюпениниз мениңше айтарлықтай адам емес. Бул әдис—он бес минутлық жым-жыртлықтан кейин қандайда бир қурғақ сөзлер менен достымның пикирин басқа жаққа бурыў—дурысын айтқанда бул көзге көринип турған ҳийлекерлик. Дюпенде бир қанша жуўмақ шығарыў уқыбы болған, бирақ оны Понын шамалап есап-ланғанындай әжайып адам деп атаўға ҳеш    қандай болмайды.

— Сиз Габорноны оқыдыныз ба? —деп сорадым мен.—Сизиңше қалай, Лекок нағыз аңлағышиз кесиўши ме?

Шерлок Холмс мысқыллы турде ийнин   қысты.

— Лекок мурныбоқ бийшара,— деди ол ашыўланып.—Онда тек ғай-
рат деген нәрсе ғана бар. Ол китапты оқысам мениң жүрегим айныйды. Қашаннан берли тюрьмада жатырған жынаятлы адамнын ким екенин анықлаўда үлкен мәселе болып па? Мен буны жигирма төрт
сааттың ишинде ислеген боларедим. Ал Лекок ярым жылға жақын ўақыт соның изинде жүрди. Бул китап тек аңлағыш-из кесиўшиге қалайынша жумыс ислемеўге болатуғынын ғана уйретиўи мүмкин.

Солай етип, ол мениң сүйикли әдебий қаҳармаиларымның шермендесин шығарды, бул мениң және ашыўымды келтирди. Мен терезе алдына барып, Холмсқа терис қарап турдым, көшеде өткен кеткенлерге нәзер тасладым. «Мейли, ол ақыллы-ақ болсын,—деп ойладым мен ишимнен,—бирақ усын-шама да өзине-өзи исениўшилик болып  па!»

— Ендигиден былай ҳақыйқат жынаят та, ҳақыйқат жынаятлы  да болмайды, — деп мыңғырлай баслады Холмс. — Маңлайы жети қарыс болса, сен айтқан адамлардын бизиң кәсибимизге пайдасы тийе ме? Бул нстиң даңқы жайылатуғынын мен билемен. Мен қусап тәбийғый талантын ҳәм табанлы мийнетин жынаятты ашыўға арнаған адам бул жақты дүньяда бол-ған жоқ ҳөм болмайды да. Ал, енди не ислеў керек? Ашатуғын нәрсе де, жынаят та жоқ — ҳәтте Скот-ленд-Ярдтын полиция хызметкерлери бастан-аяқ көрип отырған шешилиўи жеңил гәззаплықлар да азайды.

Бул мақтаншақлық мени жалықтырды ҳәм әнгиме бағытын басқа жаққа  бурғым  келди.

— Қызық, ана бир киси көшеде не излеп жүр екен?—деп сорадым мен, және көшениң екинши тәрепиндеги жайлардың номерлерине қарап әсте ақырын жүрип киятырған, әпиўайы кийинген бойшаң адамды керсеттим. Оның қолында көгилдир конверт бар еди, сонлықтан да хат тасыўшы екени айтпай-ақ көринип тур.

— Кимди айтасаң, анаў отставкадағы флот сержанты ма?—деди Шерлок Холмс.

— «Нағыз мақтаншақ!» — деп атадым мен оны ишимнен.—Оны алыстан тексере алмайтуғынын биледи ғой.

Солай ойлап үлгермей атырып-ақ жаңағы бизлер айтып турған адам бизиң жайдың есигиндеги номерди көрди ҳәм асығып көшениң бизлер тәрепине өтти. Сол заматта қатты тақылды еситилди ҳәм жуўан даўыслы адамның текшелер менен төменнен жоқары көтерилип киятырғаны мәлим болды.

— Мырза Шерлок Холмсқа,—деди жайға кирип хат тасыўшы ҳәм
хатты  мениң достыма  берди.

Мине, онын тәкаббырлығын сынаў қолайға түсти! Хат тасыўшының өтмишин ол ойланып турмастан-ақ айтып берди, тағы да оньң бизиң жайға келетуғынын күтпеген еди.

— Яшуллы, не  жумыс ислейтуғыныңызды айтып берсеңиз?—деп
еситилер-еситилмес етип әсте сорадым мен.

— Хат тасыўшы болып ислеп жүрмен,—деди ол қабағын үйип,—формамды жамаўға берип едим.

— Бурын не жумыс ислегенсиз? —деп тағы сорадым мен ыз...  қуўаныш аралас Холмсқа қарап турып.

— Короллик теңиз пиядаларынын сержанты хызметнн атқардым. Мырза, жуўабын күтпей-ақ қояйын ба? Хош бол, Мырза.

Ол әскерий адамларша ҳүрмет көрсетип  жайдан шығып  кетти.

Даўамы бар…

«Бүгин биз демократиялық процесслерди тереңлестириў, халықтың сиясий белсиндилигин арттырыў, пуқаралардың мәмлекетимиздиң сиясий ҳәм жәмийетлик турмысындағы әмелий қатнасы ҳаққында сөз етер екенбиз, әлбетте, мәлимлеме алыў еркинлигин тәмийинлемей, ғалаба хабар қуралларын адамлар өзиниң пикир ҳәм идеяларын, жүз берип атырған ўақыяларға өзлериниң мүнәсибетин ҳәм позициясын еркин билдиретуғын минберге ерисип болмайтуғынын жақсы билемиз.

Бәршеге мәлим, пуқаралардың мәлимлеме тараўындағы ҳуқық ҳәм еркинликлерин тәмийинлеў мәселеси инсанның мәлимлеме алыў, мәлимлемени ҳәм өзиниң жеке пикирин тарқатыў ҳуқықы ҳәм еркинлигин өзине жәмлеген болып, бул Өзбекстанда демократиялық жәмийет тийкарларын қурыўдың әҳмийетли шәрти, керек болса, тырнағы болып есапланады».

Ислам Кәримов

 

Архив

2017
Декабрь
ПнВтСрЧтПтСбВс
    123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031