Поиск

Авторизация



Опрос

Оцените мой сайт
 
Бас бет Мақала

Мақала

БАБАЛАРДАН МИЙРАС

ҲАСЫЛ СӨЗЛЕР

(«Халық аўызеки дөретиўшилиги миллий ҳәм улыўма

инсаный қәдириятлар системасында» атлы

халықаралық илимий симпозиум алдынан)

Халқымыздың, миллетимиздиң узақ дәўирлик турмыс кеширмелери, үрп-әдетлери, дәстүрлери, алыс-жақын қоңсылары менен  биргеликтеги өз-ара тарийхый-мәдений қатнаслары, Ўатан сүйиўшилик туйғылары, адамгершилик пазыйлетлери — бәри-бәри жәмлескен ҳалда, мыңлаған жыллық жәмийетлик қатламлардың белгилерин өз мазмунларына сиңдирип алған, атадан балаға мийрас болып кия­тырған фольклорлық дөретпелеримиз ҳақыйқый миллий мақтанышымыз болып табылады.

Мәмлекетимиз өз ғәрезсизлигине ийе болғанға шекемги ҳәр қыйлы тыйым салыўшы сиясий тәсирлердиң қысымында миллий қәдириятларымыздың басым бөлеги «ескиликтиң қалдығы» деген түсиниклердиң ағымында қалып, бурыннан қәлиплесип, раўажланып киятырған руўхый сана-сезимлеримизди ҳәлсизлетиўге шекем алып барды. Усының нәтийжесинде көплеген халық дөретпелериниң ҳасыл үлгилерине жетерли дыққат-итибар қаратылмағанлықтан, анығырағы, өз ўақтында жыйналмағанлықтан, олардың айырымлары умыт болса, гейпаралары цензуралық қыспақларға түсип, күшли өзгешеликлерге ушыраған түринде бизге шекем жетип келди. Деген менен, өз қәдирин терең баҳалайтуғын, сөз өнерине ықлас қойған бабаларымыздан қалған руўхый қәдириятларымыздың үлгилери ҳәзирги жағдайында да ҳәр қандай байлықтан кем емес. Елимиздиң түпкир-түпкирлеринен дерлик еки әсир даўамында жыйналған фольклорлық мағлыўматлардың ең ҳасыл үлгилери китапханамыздың қол жазбалар фондында муқыят сақлаўлы тур.

Президентимиз И.Ә.Кәримовтың айрықша атап өткениндей, «Кимде-ким бул халықтың ашық қәлбин, әсирлик арзыў-әрманларын, умтылысларын билмекши, аңлап жетпекши болса, оның ақыл-зәкаўаты менен жаратылған «Қырық қыз» ҳәм «Шәрьяр» киби өлмес дәстанларға, Күнхожа, Әжинияз ҳәм Бердақ сыяқлы үлкен шайырлардың тәсиршең дөретпелерине мүрәжат етсе, өзи ушын көп-көп мәни табады... Қарақалпақ халқы әзелден өзиниң билимге ынтықлығы, сәниятқа болған терең муҳаббаты, өз диярының басқалар аңлап жете алмайтуғын гөззаллығы менен сүйкимлилигин ашып бериўдей сийрек ушырасатуғын таланты менен бәрше-бәршени лал қалдырып келмекте». Ҳақыйқатында да, ҳәр қандай қыйыншылықларға төтепки берип, өз руўхый қәдириятларын көздиң қарашығындай қәстерлеп келген, атадан балаға мийрас мүлк сыпатында қалдырып, өзиниң әўладларына үлкен исеним менен қараған халық бәрқулла ықлас-ҳүрметке ылайық екенлиги Журтбасшымыз тәрепинен жүдә орынлы баҳаланған.

Қарақалпақ халық аўызеки әдебиятын жыйнаў ҳәм жәриялаў жумыслары тийкарынан үш сия­сий дәўирди өз ишине алады. Бириншиси, патша Россиясы дәўири ҳәм ханлық дәўир. XVIII әсирдиң биринши ярымының соңғы жыллары ҳәм екинши ярымы,  XIX әсир толығы менен, XX әсирдиң дәслепки жыллары арнаўлы түрдеги экспедициялар болмаса да, белгили мақсетлер менен Орайлық Азияға келген инженерлер, топографлар ҳәм әскерий хызметкерлер тәрепинен халқымыздың руўхый мийрасларына тийисли мағлыўматлар азлап болса да жыйнал­ған. Айырымлары баспадан шығарылған. Мәселен, 1740-1741-жыллары Орсктен Хийўаға шекем саяхат сапарында Муравин ҳәм Гладышевлар Сырдәрья қарақалпақларынан халық аўызеки дөретпелериниң бирнеше үлгилерин жазып алады. Буннан ке­йин П. Рычков, Н.Каразин, А.Россикова, Ш.Ўәлийханов, А.Кун, Риза Кули Мирза, И.Беляев, А.Диваев ҳәм тағы басқалар бир қанша фольклорлық материалларды жыйнаўға, олардан үзиндилер жәриялаўға ериседи.

Екиншиден, бурынғы аўқам дәўиринде бундай ийгиликли жумысларға болған итибар өзинше раўаж тапты. Өткен әсирдиң 20-жылларынан баслап 1990-жылға шекемги аралықта қарақалпақ фольклорының ең жақсы үлгилери жыйналды ҳәм олардың таңлаўлылары баспадан шығарылды. Буған тийкарғы себеп жергиликли қәнигелердиң өсип жетилисиўи менен тиккелей байланыслы екенлигин атап өтсек артық айт­қан болмаймыз. Әсиресе, 1920-жыллардың өзинде-ақ халық дәстанларын, ертеклерин, нақыл-мақалларын, халық қосықларын жазып алыў жумыслары қолға алына баслады. Бул бағдарда сол дәўирдиң зыялылары — Қаллы Айымбетов, Сәдирбай Мәўленов, Шәмшет Хожаниязов ҳәм т.б. айрықша белсендилик көрсетти. Сәл кейинирек Николай Александрович Баскаковтың қарақалпақ тилин изертлеў мәселелери бойынша жыйнаған мағлыўматларының барлығы дерлик халық аўызеки дөретпелериниң үлгилеринен ибарат болды ҳәм көпшилиги транскрипцияланған түринде жарық көрди. Сондай-ақ, Сейфулғабит Мәжитов, Нәжим Дәўқараев, Асан Бегимов, Қасым Әўезов, Наўрыз Жапақов сыяқлы бир қатар миллий фольклорымыздың жанашырлары оларды жыйнаў менен биргеликте әдебий альманахларда, топламларда айырым дәстан, ертеклерди өз алдына китап ҳалында баспада жәриялаў жумысларын алып барды. Соны да атап өтиўимиз тийис, бул жумыслар аңсат кешкен жоқ ҳәм өз ўақтында баҳаланбай қалды. Ҳәтте гейпара жыйнаўшылар ҳәм жәриялаўшылар «мәмлекетлик сиясатқа қарсы материалларды пайдаланғанлығы ушын» деген айдар менен қуўдалаўларға ушырады. Мәселен, Қаллы Айымбетов жазып алып, баспадан шығарған «Едиге» дәстаны «Едиге Москваға атланыс жасаған» деген орынсыз «айып» пенен пүткиллей қадаған етилди. Сейфулғабит Мәжитов болса Қоңыратта көп жыллар Қулен болысқа хызмет еткен, байлардың мәпин гөзлеўши, ескилик қалдықларын үгит-нәсиятлаўшы адам сыпатында қуўдаланды. Нәжим Дәўқараев «Алпамыс» ҳәм басқа да халық дөретпелерин халқымыздың руўхый мүлки сыпатында баҳалағаны ушын хызмет орнынан шетлетилди. Буннан басқа да көплеген зыялыларымыз сол дәўирдеги идеологиялық дүзим талапларына қайшы келеди деп табылған «жал­ған дәлиллер» менен қыйын аўҳалда қалды. Усындай қыян-кести ўақытларда информаторлардан фольклорлық мағлыўматлар жазып алыў мүмкиншиликлери оғада шекленген еди. Себеби, сиясий талаплардан хабары бар ҳәр бир атқарыўшы еркин сөйлеўге батына алмайтуғын дәрежеге келди. Әсиресе, бул мәселеде жыраўлар айрықша сақлық ететуғын болды. Мәселен, «Алпамыс» дәстанының Өгиз жыраў (Хожамберген Нияз улы) вариантында, Есемурат жыраўдың «Алпамыс», «Қоблан», «Шәрьяр», «Едиге» ҳәм т.б., Қурбанбай жыраў ҳәм Қыяс жыраў атқарған дәстанлардың көпшилигинде бурыннан қәлиплесип киятырған үйреншикли диний сюжетлер менен эпизодлардың басым бөлеги қалдырылып кетилген. Ҳәтте, усы эпикалық дөретпелерди баспаға таярлаў барысында да «қолайсыз», «талапқа ылайық емес» деген қатарлардың биразы өширилип, қайта редакторланған. Деген менен, өткен әсирдиң 60-70-жылларына келип халық дөретпелерине бол­ған көзқараслар унамлы бағдар­ға өзгере баслады, деп айтыў мүмкин. Бул ўақытларда қарақалпақ фольклорының дерлик барлық жанрлары бойынша материаллар жыйнап үлгерилди ҳәм ең сайландылары китап түринде жәрияланып барылды. Нәтийжеде қарақалпақ фольклоры көп томлығының жигирма томы баспадан шығарылды. Биз усы орында бул басламаны қоллап-қуўатлаған ҳүкимет басшыларына ҳәм оларды әмелге асырған Қ.Мақсетов, Н.Жапақов, Қ.Мәмбетназаров, А.Кәримов, А.Муртазаев, М.Низаматдинов, Т.Нийетуллаев, Ә.Алымов ҳәм басқаларға терең миннетдаршылығымызды билдирип өткимиз келеди. Себеби, бул көптомлық өз ўақтында түрки тиллес халықлар орталығындағы үлкен жетискенлик екенлиги жәмийетшилик тәрепинен тән алынған еди.

Мәмлекетимиз өз ғәрезсизлигине ийе болғаннан кейинги дәўирде бул бағдардағы жумысларға айрықша дыққат қаратылды. Себеби, бизиң миллий руўхый мәдениятымыздың түпкиликли дәреклерин бабалардан қалған аўызеки әдебият үлгилери қурайды. Олар бизлердиң бүгинги барлық жетискенлигимиздиң ҳәм жеңислеримиздиң тамыры есапланады. Президентимиз И.Ә.Кәримовтың «Ҳәр қандай халық яки мәмлекеттиң мәнаўиятын оның тарийхынан, өзине тән үрп-әдет ҳәм дәстүрлеринен, турмыслық қәдириятларынан бөлек ҳалда көз алдымызға келтирип болмайды, бул бағдарда, әлбетте, мәнаўий мийрас, мәдений байлықлар, әййемги тарийхый естеликлер ең әҳмийетли факторлардың бири болып хызмет етеди» деген даналық пикирлери көркем дөретиўшилик тараўларда жумыс жүргизип атырған барлық жәмийетшилик ўәкиллери ушын баслы бағдар етип белгиленди. Әсиресе, аўызеки халық дөретпелери менен шуғылланыўшы қәнигелердиң жуўапкершиликлери күшейип, өз алдыларына ислениўи тийис болған ўазыйпаларды белгилеп алыўға кең мүмкиншиликлер жаратылды. Солардың ең әҳмийетлиси — дерлик еки әсир даўамында топланған фольклорлық мағлыўматларды илажы болғанынша толық жәриялаўды әмелге асырыў мәселеси болды. Китапханамыздың қолжазбалар фондында сақлаўлы турған материаллар қайта көрип шығылды. Оларды қәлиплестириў, жанрлық түрлерге ажыратып тақлаў мәселелери күнделикли жумысларымыздың бирине айланды. Нәтийжеде, «Қарақалпақ фольклоры» көптомлығын шығарыўдың зәрүрликлерин белгилеўши тийкарламалар исленип, Республика Жоқарғы Кеңесине ҳәм Министрлер Кеңесине усыныслар киргизилди. Бизиң өтинишимизди өз ўақтында көрип шығып, қоллап-қуўатлағаны ушын республикамыз басшылығына терең миннетдаршылық билдиремиз. Миллий келбетимиздиң, сана-сезимлеримиз бенен ой-пикирлеримиздиң негизлерин белгилейтуғын халық даналықларын сап ҳалында оқыўшылар орталығына инам етиў, мыңлаған жыллар даўамында ғәрезсизликке ерисиў ушын умтылысларды қәдирлеў ҳәм олардан руўхый мәдет алыў арқалы бүгинги күнде қолға киргизген табысларымызды қәлиплестириў, беккемлеў, раўажландырыў мақсетинде аўызеки халық дөретпелерине жаңаша заманагөй өмир бағышлаў, ҳәтте, керек болса мәңгилестириў жумыслары нәзерде тутылды. Бул нийетлеримизди әмелге асырыў ушын халық дүрданаларының ең көп тарқалған түри — халық дәстанларын баспаға таярлаў жумыслары қолға алынды. Нәтийжеде алпыс алты атамадағы дәстан текстлери баспадан шығарылды. Солардың ишинде «Алпамыс», «Қырық қыз», «Мәспатша», «Шәрьяр» дәстанлары толық жарық көрди. Ал «Қоблан», «Едиге», «Ғәрип ашық», «Гөруғлы» ҳәм басқа көп таралған дәстан вариантларының айырымлары ғана жәрияланды. Қалғанларын келеси томларға таярлаў жумыслары жобаластырылды. Буның тийкарғы себеби, биз бурын жәрияланбаған дәстанларды ең биринши гезекте оқыўшыларымызға жеткериўди мақсет етип қойдық. Соның нәтийжесинде китапханамыздың қолжазбалар фондынан орын алған, бурын ҳеш қашан баспа жүзин көрмеген дәстанлар дерлик толығы менен жәрияланды.

Дәстанларды баспаға таярлаўда түп нусқаға итибар қаратыў ҳәм соған тийкарланып текст­лерди реставрациялаў жумыслары алып барылды. Бурын баспа жүзин көрген дәстан текст­лери түп нусқа текстлери менен салыстырылып шығылды ҳәм қалдырылып кетилген, өзгертилген текстлер қайта тикленди. Әлбетте, бул жумысларды әмелге асырыў аңсатлық пенен болған жоқ. Әсиресе, шала ҳәм түсиниксиз жазылған текстлерди қайта тиклеўде текстологиялық бақлаўлар талап етилди.

Қарақалпақ халық аўызеки дөретпелериниң екинши үлкен бөлегин қарақалпақ халық прозасы жанрлары қурайды. Әдетте, илимий орталықта халық прозасы ертек жанры ҳәм ертек емес жанрлар деген атама менен мәлим. Биз де усы принципке сүйенип, ертеклерди өз алдына 10 том, (67-76-тт.), ертек емес прозалық дөретпелерди 11 том (77-87-тт.) етип шығарыўға ерис­тик. Ертеклерди баспаға таярлаўда китапханамыздың қолжазбалар фондына жыйналған ҳәм бурын жәрияланған китаплардан алынған материаллардан пайдаланылды. Текстлерди таярлаў барысында бир ўақыттың өзинде оларды тематикалық түрлерге ажыратыў ҳәм ҳәр бир түрдиң өлшемлерин анықлаў мәселелери қоса алып барылды. Бурын ертеклер үш түрге бөлинген болса, бир ярым мыңнан аслам ертеклер менен танысып шыққаннан соң, олардың тематикалық шеңбери кеңейгенлигине байланыслы он түрге бөлиўимизге туўра келди. Айырым сюжетлик, мотивлик ҳәм эпизодлық уқсаслықлардың баянланыў усыллары өзгеше болған текстлер вариантлар сыпатында баспаға жиберилди. Деген менен, биз таңлап алған ертеклердиң дерлик ярымынан көби томлардың көлемлерине сыймағанлықтан, баспаға жиберилмей, электрон вариантлар түринде қалдырылды.

Усындай илажлар қарақалпақ халық прозасы жанрларының барлық түрлерин баспаға таярлаўда да әмелге асырылды. Бурын миллий прозамызда миф, әпсана, аңыз дегендей терминлер жийи қолланылатуғын еди. Биз қолда бар эпикалық мағлыўматларды толық үйренип шыққаннан кейин олардың мазмунлары, мақсетлери, ўазыйпалары, қаҳарманлары, объектлери ҳәр қыйлы екенлигине дыққат аўдарып, өзлерине тийисли тема­тикалық түрлерге ажыратыў зәрүрликлери бар екенлигин сездик. Солай етип, миф, әпсана, аңыз, шешенлик сөзлер, анекдотларға қосымша рәўият, шежирелер, ырымлар-тыйымлар, тилек сөзлер (алғыслар-қарғыслар), жүйели сөзлер, лаплар, аўызеки гүрриңлер сыяқлы түрлерге ажыратылып, ҳәр қайсысы өз алдына томларға жиберилди, қарақалпақ халық прозасы жанрлары мәселелерине бир қатар анықламалар енгизилди.

Улыўма, халық прозасы ел арасында кең таралған, атқарыўшылары көп болған жанр түринде ата-бабаларымыздың узақ дәўирлик эстетикалық ҳәм этикалық, тутас алғанда турмыслық талапларын қанаатландырыў ушын хызмет етип келген ҳасыл миллий руўхый байлығымыз болып табылады.

Қарақалпақ фольклоры көп томлығының 88-100 томлары халық поэзиясына тийисли мағлыўматлардан ибарат. Буларда тийкарынан нақыл-мақаллар, айтыслар, термелер, толғаўлар, жумбақлар, жаңылтпашлар, балалар қосықлары сыяқлы турмысымызда жийи қолланылатуғын поэтикалық характердеги жанрлар орын алған. Оларды баспаға таярлаў барысында тематикалық ҳәм текстологиялық бақлаўлар жүргизилди ҳәм түп нусқа қолжазбаларға муўапықластырылып қайта ислеп шығылды. Әсиресе, бурын аралас түринде жәрияланып жүрген термелер менен толғаўлар бир-биринен бөлип алынды. Балалар қосықлары өзлериниң ески атамалары менен бир неше түрлерге ажыратылды. Айтыслар ҳәм жумбақлар тематикалық принциплери менен мазмунларына ылайық ирилендирилип жиберилди.

Халық аўзынан жыйналған айырым қосық текстлери басқа қоңсылас халықлардың аўызеки әдебиятында да сөзбе сөз ҳалында ушырасып турады. Биз оларды салыстырыў арқалы ҳәм жыйналыў, жәрияланыў тарийхына дыққат аўдарып, қайсысының түп нусқа екенлигин анықлаўға ҳәрекет еттик.

Фольклорлық жанрлардың гейпараларында, әсиресе, «Рәўият» ҳәм «Шешенлик сөзлер»де түрки тиллес халықлардың аўыз­еки дөретпелеринде ушырасатуғын идеялық ҳәм мотивлик қайталаўлардың көширме емес екенлигин айрықша айтып өтпекшимиз. Биз пайдаланған аўызеки дөретпелердиң барлығы да китапханамыздың қолжазба фондынан алынған халық шығармаларынан ибарат ҳәм олар миллий мәмлекетлик мүлкимиз есапланады. Ал, қоңсы халықлар араларындағы өз-ара жақын мазмунлық ҳәм мотивлик сәйкесликлери бурыннан түби тамырлас халықлардың тарийхый-мәдений байланысларының, өз-ара дөретиўшилик қарым-қатнасларының нәтийжелери сыпатында баҳаланады.

Томларды баспаға таярлаўда Өзбекистан Илимлер Академия­сы Қарақалпақстан бөлими гуманитар илимлер илим-изертлеў институтының Қарақалпақ фольклоры ҳәм әдебияты бөлими илимий ҳәм техник хызметкерлери айрықша белсендилик көрсетти. Олар томларды баспаға таярлаў менен шекленбей, аўызеки дөретпелерди жанрлық жақтан қәлиплестириўде илимий, әмелий ҳәм илимий-техникалық жумысларды қоса алып барды. Китаплардың сапалы шығыўында ҳәм ҳәр бир сөзди текстологиялық електен өткизиўде филология илимлериниң кандидаты А.Альниязовтың ислеген хызметлери айрықша болды. Ол қолжазба түп нусқалары менен текстлерди салыстырыў барысында 5000 нан аслам сөзлерден ибарат фольклорлық шығармалар сөзлигин жаратыўға еристи ҳәм томларды баспаға таярлаўдың ең шешиўши ўазыйпаларын әмелге асырды.

Баспадан шығарылған китаплардың көркем безелиўи миллий атрибутлар менен байытылған. Китап муқабаларынан баслап ҳәр бир бетлерине шекем ти­йисли миллий нағыслар, қол өнер үлгилери, көркем сүўретлер менен безетилген. Соны да айтып өтиўимиз керек, бул китап 2010-жылы Москва қаласында шөлкемлестирилген «Китап сәнияты» Халықаралық китап ярмаркасында көркем безелиўи жағынан биринши орынды алды.

2008-жылдан баслап Өзбекис­тан Республикасы Министрлер Кабинети жанындағы Илим ҳәм технологияларды раўажландырыўды муўапықластырыў Комитети тәрепинен инновациялық грантларға турақлы түрде ажыратылып турған қаржылар томларды баспадан шығарыўдың ҳақыйқый дерегине айланды. Мине, бүгинги күнге келип қысқа ўақыт, яғный, сәл-кем сегиз жыл ишинде (2007-2015) «Қарақалпақ фольклоры» көптомлығының 100 томы баспадан шығарылды. Әлбетте, буның менен жумыс тоқтап қалмайды. Гезектеги томларымыз қарақалпақ халық қосықларын жанрлық тәртипке келтирип, илажы болғанынша толықтырып жәриялаўдан ибарат болады. Китапханамыздың қолжазбалар фондында еле де жәрияланыўы тийис болған фольклорлық мағлыўматлар көп. Бир қатар дәстанлардың, ертеклердиң ҳәм басқа да халықлық дөретпелердиң вариантларын баспадан шығарыў жумыслары гезек күтип тур. Қалаберсе, фольклорлық дөретпелердиң көпшилиги ҳәрекеттеги жанрлар. Мифлер, әпсаналар, дәстанлардан басқалары күнделикли рәўиште жаңадан пайда болыў, қәлиплесиў, раўажланыў өзгешелигине ийе. Усыған ылайық XX әсирдиң соңғы жылларында ҳәм миллий ғәрезсизлигимизге ийе болған дәўирлердеги дөретилген халықлық шығармаларды өз ўақтында жыйнап барыў, жәрия­лаў, оларды илимий орталыққа тартыў жумыслары гезектеги ўазыйпаларымыздың бири болып табылады.

Халқымыздың атадан балаға мийрас болып киятырған руўхый байлығын көздиң қарашығындай қәстерлеў, оларды мәңгилестириў мәселелери бүгинги күнде бизиң ҳәр биримиздиң миннетли ўазыйпаларымыздың бирине айналғаны тосыннан емес. Себеби, узыннан-узақ машақатлы ҳәм машқалалы әсирлер даўамында қолға киргизген миллий ғәрезсизлигимизди беккемлеў ҳәм раўажландырыў ушын ата-бабаларымыздың турмыслық тәшўишлерин, басып өткен жолларын, үрп-әдетлерин, дәстүрлерин, дүньяға көз қарасларын, эстетикалық талғамларын, этикалық пазыйлетлерин үйрениў арқалы ғана биз өзлеримизге ҳәм келешек әўладларға зәрүрли жол таңлаў қәбилетлерине ийе бола аламыз. Бул мийрасларды руўхый қәдириятларымыздың ең ҳасыл үлгилери деп баҳалап, бир ўақытлары бабаларымыз айтып кеткен сөзлерди әўладларының сана-сезимлеринде қәлиплестириўге аз да болса үлес қосқан болсақ, буны биз өз мойнымызға алған жуўапкершиликти ҳәм ўазыйпаларымызды орынлаўға бағдар­лан­ған талпынысларымыздың нәтийжелери деп түсинемиз.


Н.АИМБЕТОВ,

ӨзР ИА ҚБ баслығы, профессор.

«Бүгин биз демократиялық процесслерди тереңлестириў, халықтың сиясий белсиндилигин арттырыў, пуқаралардың мәмлекетимиздиң сиясий ҳәм жәмийетлик турмысындағы әмелий қатнасы ҳаққында сөз етер екенбиз, әлбетте, мәлимлеме алыў еркинлигин тәмийинлемей, ғалаба хабар қуралларын адамлар өзиниң пикир ҳәм идеяларын, жүз берип атырған ўақыяларға өзлериниң мүнәсибетин ҳәм позициясын еркин билдиретуғын минберге ерисип болмайтуғынын жақсы билемиз.

Бәршеге мәлим, пуқаралардың мәлимлеме тараўындағы ҳуқық ҳәм еркинликлерин тәмийинлеў мәселеси инсанның мәлимлеме алыў, мәлимлемени ҳәм өзиниң жеке пикирин тарқатыў ҳуқықы ҳәм еркинлигин өзине жәмлеген болып, бул Өзбекстанда демократиялық жәмийет тийкарларын қурыўдың әҳмийетли шәрти, керек болса, тырнағы болып есапланады».

Ислам Кәримов

 

Архив

2017
Октябрь
ПнВтСрЧтПтСбВс
      1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031